سبک‌شناسی تطبیقی ساختار صرفی خطبه اول نهج‌البلاغه و خطبه‌های صدر اسلام با تاکید بر کارکرد و بسامد

یکی از ویژگی‌های خطبه‌های ایراد شده در صدر اسلام از جمله خطبه‌های نهج‌البلاغه، جنبه زبانی آنها به‌ویژه مولفه ساختار صرفی می‌باشد که باعث افزایش عمق معنایی و دقت بیانی خطبه‌ها شده‌است؛ چراکه انتخاب نوع و نحوه چینش کلمات، معانی دقیق‌تر و وسیع‌تری را تداعی می‌کند. پژوهش حاضر از سبک‌شناسی تطبیقی استفاده کرده به این دلیل که شناخت فلسفه چیدمان و گزینش کلمات یک متن، مستلزم نگاه سبک‌شناختی بوده و برجسته‌سازی سبک آن نیز مستلزم رویکرد تطبیقی سبک‌هاست؛ این پژوهش کوشیده ابعاد ساختار صرفی نهج‌البلاغه را از منظر ساختارگرایی و با تکیه بر روش تحلیلی- تطبیقی واکاوی کند. لذا خطبه اول نهج‌البلاغه به عنوان پیکره پژوهش حاضر انتخاب شده تا از طریق تطبیق و مقایسه ساختار صرفی حاکم بر آن با سایر خطبه‌های صدر اسلام، ابزارها و ساختارهای بیانی مورد استفاده در نهج‌البلاغه تبیین شود. یافته‌ها نشان می‌دهد بسامد ساختارهای زبانی همچون اوزان جمع صرفی، کاربرد مصادر باب‌ها، به‌کارگیری کلمات متجانس ناقص و هماهنگی کلمات و ساختار با معانی مراد از امتیازهای زبانی خطبه اول نهج‌البلاغه بر خطبه‌های سایر افراد بوده که می‌توان به تبیین میزان دقت امام علی علیه السلام در انتخاب ساختارهای صرفی برای سیال‌سازی متن و افزایش اثرگذاری سخن خویش و اقناع مخاطب پی برد.

a comparative stylistic analysis of the morphological structure in nahj al-balagha’s first sermon and early islamic sermons: with emphasis on function and frequency

one of the defining features of sermons delivered in the early islamic period—including those in nahj al-balaghah—is their linguistic quality, particularly the morphological structure, which enhances the semantic depth and expressive precision of the texts. the selection and arrangement of words evoke broader and more nuanced meanings. the present study employs a comparative stylistic approach, as understanding the rationale behind word choice and arrangement in a text requires a stylistic lens, and highlighting the style necessitates a comparative analysis of different stylistic patterns. this study aims to analyze the dimensions of morphological structure in nahj al-balaghah from a structuralist perspective, using an analytical-comparative method. the first sermon of nahj al-balaghah was selected as the main focus of this research to examine the expressive tools and structural techniques it employs. by comparing and contrasting its dominant morphological features with those found in other early islamic sermons, the study seeks to reveal its stylistic uniqueness. the findings indicate that linguistic features such as the frequent use of specific morphological plural patterns, chapter-derived lexical forms, imperfect consonantal verbs, and the harmony between word structure and intended meaning contribute significantly to the linguistic superiority of the first sermon of nahj al-balaghah over other early sermons. these elements reflect imam ali’s (as) meticulous selection of morphological structures to enhance textual fluidity, increase the impact of his speech, and effectively persuade his audience.