همزه در زبان فارسی

همزه تحت تاثیر جایگاه واجی، سیاق و سرعت گفتار تظاهر آوایی مختلف دارد و در مقایسه با همخوان‌های دهانی بیشتر در معرض حذف و کاهش قرار می ‌گیرد. از نظر آوایی، همزه یک انفجاری بی‌واک چاکنایی است و در توصیف واجی آن فقط مشخصۀ چاکنای منقبض تمایزدهنده است. هدف این مقاله توصیف و تبیین یکپارچه ‌ای از واج ‌گونه ‌های همزه در چارچوب نظریۀ بهینگی است. برای این منظور، با استفاده از یک واژگان، همزه در 5 جایگاه ساختاری شامل اول کلمه، بین دو واکه، پایانۀ هجا، ابتدای تکواژ غیرفارسی و فارسی در کلمات مرکب، و در گونه‌های رسمی و غیرتاکیدی، رسمی و تاکیدی، و غیررسمی بررسی شده‌است. عامل اصلی فرایندهای واجیِ همزه محدودیت «داشتن محل تولید دهانی» است که از رهگذر فرایندهای حذف، کاهش و جایگزینی در تلفظ کلمات تظاهر آوایی پیدا می ‌کند. سرانجام دستور تلفظ همزه برای گونۀ رسمی تاکیدی و غیرتاکیدی و گونۀ غیررسمی به‌صورت رتبه ‌بندی محدودیت ‌ها و در چارچوب رویکردهای دستورهای چندگانه و دستورهای مرتب پاره ای به ‌دست داده شده‌است. در دستور گونۀ رسمی تاکیدی و غیرتاکیدی که به تلفظ همزه وفاداری بیشتری دارد، محدودیت «داشتن محل تولید دهانی» دارای  پایین‌ترین اولویت در رتبه ‌بندی و در دستور گونۀ غیررسمی که به تلفظ همزه وفادار نیست، محدودیت «داشتن محل تولید دهانی» دارای  بالا ترین اولویت در رتبه ‌بندی محدودیت ‌هاست.

hamzah in persian language

hamze realizes phonetically under the influence of the phonological position, register and speed of speech and it is more subject to the deletion and weakening compared to the oral consonants. َ phonetically, hamze is a voiceless glottal plosive and the constricted glottis is the only distinctive feature in its phonological description. this paper aims to present an integrated description and explanation for hamze allophones according to the optimality theory. to this end, hamze has been examined in five structural positions including the beginning of the word, between two vowels, syllable coda, the beginning of persian and non-persian morphemes in the compound words; considering three language varieties including formal and non-emphasized, formal and emphasized and informal. the key factor of hamze phonological processes was found to be the constraint of haveplace, i e. “having an oral place of articulation”, which realizes phonetically through the processes of deletion, reduction and substitution. grammar of hamze pronunciation is finally obtained for three language varieties in the form of ranking constraints and in the frameworks of the multiple grammar and partially ordered grammar. the constraint haveplace has the lowest priority in the grammar of the emphasized and non-emphasized formal varieties which is faithful to hamze pronunciation, and has the highest priority in the informal variety which is unfaithful to hamze pronunciation.