همخوان‌های کناری و خیشومی در زبان فارسی : رویکردی پیدایشی

برخی از واج‌ها در زبان‌های مختلف در طبقات طبیعی متفاوتی قرار می‌گیرند و بنابراین ارزش آنها  باید برای یک مشخصۀ ممیّز خاص از زبانی به زبان دیگر متفاوت باشد. از جملۀ این موارد می‌توان به ارزش مشخصۀ [±پیوسته] برای همخوان‌های کناری و  خیشومی اشاره کرد. این واج‌ها در برخی  زبان‌ها در طبقۀ [-پیوسته] و در برخی دیگر در طبقۀ [+پیوسته] قرار می‌گیرند و از چالش‌های مهم برای نظریه‌های مشخصه‌های ممیّز در واج‌شناسی زایشی محسوب می‌شوند که در آن‌ها ارزش مشخصه‌ها از پیش ‌تعیین‌شده و ذاتی است. در واج‌شناسی پیدایشی، ارزش مشخصه‌ها اکتسابی و زبان‌ویژه‌ است و براساس رفتار واج‌ها در هر زبان تعیین می‌شود. در مقاله حاضر تلاش شده‌است تا ارزش مشخصۀ ممیّز [±پیوسته] برای همخوان‌های کناری و  خیشومی در زبان فارسی براساس رفتار آنها در خوشه‌های همخوانی آغازین وام‌واژه‌ها و همچنین در خوشه‌های پایانی در مقایسه با دیگر زبان‌ها و گویش‌های ایرانی مشخص گردد. شواهد نشان می‌دهند که  همخوان‌های کناری و خیشومی در زبان فارسی در طبقۀ  [-پیوسته] قرار می‌گیرند و بر این ‌اساس بیشتر به همخوان‌های انسدادی شبیه‌اند تا به واکه‌ها. در مقابل، به نظر می‌رسد این همخوان‌ها در برخی دیگر از زبان‌ها و گویش‌های ایرانی و به‌ویژه در خوشه‌های پایانی [+پیوسته] و بیشتر به واکه‌ها شبیه باشند. همین امر باعث شده‌است که در زبان فارسی در خوشه‌های همخوانی پایانی که عضو دوم آنها کناری یا خیشومی است برای اجتناب از نقض اصل توالی رسایی از راهکار واک‌رفتگی و در برخی دیگر از زبان‌ها و گویش‌های ایرانی  از راهکار درج واکه در این خوشه‌ها استفاده شود.

lateral and nasal consonants in persian: an emergent perspective

certain consonants belong to different natural classes in different languages and as such must have different values for a specific distinctive feature in different languages. one such case is the case of the lateral consonant /l/ and nasal consonants for the feature [±continuant]. these phonemes belong to the [-continuant] class in some languages and to [+continuant] class in others and pose a challenge for feature theories in generative phonology in which the value for features is pre-determined and innate. in emergent phonology, the value for features is acquired and language-specific and is determined based on the behavior of phonemes in each language. in this paper, an attempt is made to determine the value of the feature [±continuant] for the lateral consonant /l/ and nasal consonants in persian. for this purpose, we have investigated the behavior of these consonants in initial consonant clusters of loanwords as well their behavior in final consonant clusters in persian compared to some other iranian languages and dialects. evidence shows that the lateral and nasal consonants of persian belong to the class of [-continuant] sounds and are thus more consonant-like than vowel-like. on the other hand, it seems that these consonants belong to the class of [+continuant] sounds in other iranian languages and dialects and are thus more vowel-like especially in final consonant clusters. this difference in class membership has resulted in the devoicing of cluster-final laterals and nasals in persian to incur less violations of the sonority sequencing principle, while other iranian languages and dialects use vowel epenthesis for the same purpose.