مناظره امام صادق(علیه السلام) با زندیق مصری در مسجد الحرام (2)

مقاله حاضر، به بررسی و تحلیل مرحله دوم از مناظره امام صادق(علیه السلام) با زندیق مصری پرداخته است؛ چنان‌که در قسمت پیشین آمد، امام(علیه السلام) در مرحله اول مناظره، به‌شیوه جدال احسن با زندیق به گفت‌وگو پرداخته و در این مرحله، به‌شیوه موعظه حسنه (خطابه) وارد شده است.مضمون فرمایش امام(علیه السلام) این است که هر کس به وجوبِ وجودِ عالَم و بی نیازی آن از وجود صانع مدبر معتقد است، به‌حکم ضرورت، باید حقیقت آن و حقیقت اجزای آن را به‌خوبی شناخته باشد؛ زیرا هر چیز تا زمانی که واقعاً شناخته نشود، هیچ قضاوتی در باره آن، نفیاً یا اثباتاً صحیح نیست.امام(علیه السلام) در این مرحله از مناظره، از در مماشات و مُجارات با زندیق وارد شدهو بر اساس نوع معرفت‌شناسی زندیق، که حس‌گرایی است، با او به گفت‌وگو پرداخته و از همان طریق، او را محکوم کرده و به اهدافش؛ یعنی بیرون آوردن  وی از جهل مرکب و انتقال او به مرحله گمان و از آنجا به مرحله شک و تردید، رسیده است.همچنین امام(علیه السلام)  برای همگان آشکار کرده است که زندیق مصری و امثال وی، جز ندیدن صانع، هیچ دلیلی بر ادعای خود ندارند. افزون بر این، آن حضرت، بی اعتباری گمان در مسائل اعتقادی را به زندیق یادآور می‌شود و به قاعده عدم الوجدان در ردّ ادعای زندیق نیز استدلال می‌کند.