تحلیل مفهوم حدس و کارآیی آن از دیدگاه ابن‌سینا

ابن‌سینا در تمامی آثار منطقی خود ضمن توجه به قوه حدس، از حدسیات به عنوان مبادی و منشا اعتبار همه علوم و دانش‌ها سخن می‌گوید. این در حالی است که کسانی مانند نصیرالدین طوسی، حدسیات را جز برای دارنده آن معتبر نمی‌داند و به همین دلیل آن را از مبادی علوم به شمار نیاورده‌اند. از این رو، بررسی و تحلیل تلقی ابن‌سینا از حدس و کارآیی آن اهمیت دارد. شیخ الرییس، در آثار مختلف خود، حدس را به نوعی انتقال سریع از مبادی به مطلوب که در این انتقال سیر معمول منطقی استنتاج، طی نمی‌شود، تعریف می‌نماید و برای تبیین این معنا به مقایسه میان حدس با فکر و تعلیم و تجربه می‌پردازد. وی برخلاف بسیاری از منطق‌دانان، دامنه شمول حدس را منحصر به قلمرو محسوسات نمی‌داند و با گسترش و تعمیم کارآیی آن به امور فرا حسی، سبب شده است تا حدس منطقی جای خود را به حدس عرفانی بدهد. بر اساس تحلیل و تبیین نظرات شیخ‌الرییس در کارآیی حدس و ارزش و اعتبار معرفت شناختی حدسیات اگر حدس به عنوان گونه‌ای از علم حصولی ملاحظه گردد، هرگز نمی‌توان وجود آن را به عنوان مبدیی مستقل در کنار سایر مبادی معرفتی پذیرفت. در مقابل اگر حدسیات به نوعی شهود و علم حضوری بازگشت نماید، چنان‌چه نظر متاخر ابن‌سینا این تفسیر را تقویت می‌کند، می‌توان آن را در زمره بدیهیات اولیه و منشا اعتبار سایر معرفت‌ها به شمار آورد، همان‌گونه که مبدا و علت وجودی آن‏ها نیز هست.