بازخوانی مفهوم «اتفاق» در حکمت مشاء بر مبنای آراء فیاض لاهیجی

مفهوم «اتفاق» در فلسفه اسلامی، به‌ویژه در مکتب مشاء، مورددقت و کاوش‌های عمیق فلسفی قرارگرفته‌است. فیاض لاهیجی با بازگشت به آراء ارسطو و ابن‌سینا، دربَرابر تفسیرهای متاخر مشائیان موضع‌می‌گیرد و کوشش‌می‌کند خوانش اصیل مشائی از این مفهوم را احیاکند. این مسئله به بحث علیت و غایت‌مندی جهان مرتبط است و پیامدهای مهمی برای فهم معنای زندگی دارد. این مقاله با محوریت دیدگاه لاهیجی دو هدف را دنبال‌می‌کند: الف) بازخوانی و نقد تفسیرهای متاخر مشائیان از مفهوم «اتفاق» و ب) تبیین جایگاه ابن‌سینا به‌عنوان نقطه‌اتکای لاهیجی در بازگشت به رویکرد ارسطویی. همچنین نشان‌داده‌می‌شود که چگونه این بازخوانیْ فهم فلسفی از علت غایی و تصادف را متحول می‌سازد. پژوهش حاضر با روشی تحلیلی تطبیقی ابتدا دیدگاه‌های مختلف مشائیان (از ارسطو تا فارابی و ابن‌سینا) را درباره «اتفاق» بررسی‌می‌کند و سپس، موضع لاهیجی را در نقد متاخران و دفاع از ابن‌سینا تحلیل‌می‌نماید. در این مسیر با تکیه بر تمایز بنیادین ابن‌سینا میان «سبب بالذات» و «سبب بالعرض»، مصادیقی مانند «حفر چاه و یافتن گنج» به‌عنوان نمونه‌های کلیدی بررسی‌شده‌اند. یافته‌ها نشان‌می‌دهد که لاهیجی با تکیه بر ابن‌سینا «اتفاق» را نه به‌مثابه امری فاقد علت، بلکه به‌عنوان رویدادی می‌فهمد که در سایه «سبب بالعرض» و در چارچوب علل غایی رخ‌می‌دهد. این نگاه، همسو با تفسیر ارسطویی سینوی، دربَرابر دیدگاه‌های متاخر مشائیان قرار‌‌می‌گیرد که به‌زعم لاهیجی از اصل این مفهوم فاصله گرفته‌اند. این پژوهش همچنین روشن ‌‌می‌سازد که بازگشت به خوانش ابن‌سینا نه‌تنها ابهامات مفهوم‌شناختی «اتفاق» را رفع‌‌می‌کند، بلکه پیوندی عمیق‌تر میان علیت، غایت‌مندی و معنای زندگی برقرار‌‌می‌سازد.

revisiting the concept of ittifāq (chance) in peripatetic philosophy on the basis of fayż lāhījī’s views

the concept of ittifāq (chance) in islamic philosophy—particularly within the peripatetic (mashshāʾī) tradition—has been the subject of careful philosophical investigation. fayż lāhījī, by returning to the views of aristotle and avicenna, takes a critical stance against the interpretations of later peripatetics and seeks to revive an authentic peripatetic reading of this notion. this issue is closely tied to causality and teleology, and carries significant implications for understanding the meaning of life. centered on lāhījī’s perspective, this article pursues two aims: first, to re-examine and critique later peripatetic interpretations of ittifāq; and second, to clarify avicenna’s role as lāhījī’s point of reference in returning to an aristotelian approach. the study further shows how this re-reading reshapes the philosophical understanding of final cause and accident. adopting an analytical–comparative method, the research first surveys the views of peripatetics—from aristotle to al-fārābī and avicenna—on ittifāq, and then analyzes lāhījī’s critique of later figures and his defense of avicenna. in this regard, particular attention is given to avicenna’s fundamental distinction between the “essential cause” (sabab bi-al-dhāt) and the “accidental cause” (sabab bi-al-ʿaraḍ), illustrated through examples such as “digging a well and unexpectedly finding treasure.” findings indicate that, following avicenna, lāhījī does not regard ittifāq as something devoid of cause, but rather as an occurrence that takes place under the shadow of the accidental cause and within the framework of final causality. this aristotelian–avicennian interpretation is set in contrast to the positions of later peripatetics, who, in lāhījī’s view, had departed from the original meaning. the study also demonstrates that returning to avicenna’s account not only resolves conceptual ambiguities surrounding ittifāq, but also forges a deeper connection between causality, teleology, and the meaning of life.