تحلیل مفهوم «پیامد منطقی» در منطق اسلامی و سازگاری آن با واقع‌گرایی متافیزیکی

رابطه‌ی پیامد منطقی را دست‌کم براساسِ دو نگاه کلیِ نظریه‌ برهانی و نظریه‌ مدلی می‌توان تبیین‌‌کرد. براساسِ تحلیل نظریه‌ برهانیْ وجود یک برهان از مقدمات به نتیجه است که نشان‌‌می‌دهد نتیجهْ پیامدِ منطقی مقدمات است؛ درحالی‌که براساسِ تحلیل نظریه‌ مدلی در هر شرایطی که همه‌ی مقدمات صادق باشند و نتیجه نیز صادق باشد، نتیجه پیامد منطقی مقدمات است. در مقاله‌ی حاضر ابتدا مشخص شده که نگاه منطق‌دانان مسلمان به رابطه‌ی پیامد منطقی درواقع تقریری از تحلیل نظریه‌ برهانی است. پس از آن، به‌این‌دلیل که تحلیل نظریه‌ برهانی بیش‌تر ‌‌ازجانبِ قائلین به موضع متافیزیکی ناواقع‌گرایی پذیرفته شده‌است، تلاش‌شده تا چگونگیِ سازگاری موضع واقع‌گرایانه‌ی منطق‌دانان مسلمان با اخذ تحلیل نظریه‌ برهانی از پیامد منطقی تبیین‌گردد. براساسِ این پژوهش باتوجه‌به نگاه منطق‌دانان مسلمان به دانش منطق، و بداهت اصول و قواعد منطقی ‌‌ازنظرِ ایشان و موضع واقع‌گرایانه‌ی ایشان ‌‌درموردِ معرفت، پذیرش تحلیل نظریه‌ برهانی از پیامد منطقی را می‌توان با واقع‌گرایی متافیزیکی این منطق‌دانان قابل‌جمع دانست. در این نگاهْ منطق براساسِ قواعدِ استنتاج خود‌ که یا بدیهی اند یا به قواعد بدیهی بازمی‌گردند‌ پیامدهای منطقی مقدمات را مشخص‌می‌کند و این پیامدهای معتبر منطقی با واقعیت مستقلّ از ما مطابق اند و به‌همین‌دلیل صادق.

analysis of logical consequence in islamic logic, and its compatibility with metaphysical realism

the relationship of logical consequence can be understood through at least two primary perspectives: proof-theoretic and model-theoretic. from a proof-theoretic standpoint, the existence of a proof that derives a conclusion from premises indicates that the conclusion is a logical consequence of those premises. in contrast, the model-theoretic perspective posits that if a conclusion holds true in every scenario where all the premises are true, then the conclusion is deemed a logical consequence of the premises. the present article first delineates the perspective of muslim logicians regarding logical consequence as a variant of proof-theoretic analysis. subsequently, it addresses the fact that proof-theoretic analysis is predominantly endorsed by proponents of anti-realism. the article endeavors to elucidate how the realist stance of muslim logicians can be reconciled with their adoption of proof-theoretic analysis of logical consequence. based on this research, it is posited that the muslim logicians’ view of logic—as comprising self-evident principles and rules—along with their realist perspective on knowledge, allows for the acceptance of a proof-theoretic account of logical consequence to be compatible with metaphysical realism. in this framework, logic delineates the logical consequences of premises according to its rules of inference, which are either self-evident or derived from self-evident principles. consequently, the conclusions drawn from valid logical arguments align with an independent reality, thereby affirming their truth.