تحلیل تحولات تاریخی در تفسیر آیۀ اَلْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ با رویکرد آماری به اقوال مفسران

مفسران فریقین ذیل آیۀ   اَلْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ... (مائده/ 3) در گذر تاریخ، دیدگاه‌‌‌‌‌‌های مختلفی مطرح کرده‌ اند که بعضی هم‌پوشانی داشته و بعضی به‌ طور کامل متمایزند. با بررسی آرای تفسیری، گاه مشاهده می‌ شود که یک نظر تفسیری با اقبال بیشتری مواجه شده و در برخی قرون اوج گرفته و درمقابل، دیدگاه دیگری تضعیف شده است. در این میان، مفسرانی نیز وجود دارند که برخلاف جریان‌‌‌‌‌‌های تفسیری زمانه، حتی متمایز از رویکردهای مکتبی خود، نظری را برجسته کرده‌‌‌‌‌‌‌اند. تامل در این نوع مواجهۀ مفسران با آیه یادشده، ضرورت انجام پژوهشی دقیق با رویکردی کمّی و سپس کیفی ‌سازی نتایج برای فهم آرای تفسیری را دوچندان می ‌سازد. پژوهش حاضر به چگونگی ارتباط میان حجم اقوال مفسران و فرازوفرودهای تاریخ پاسخ داده است. یافته‌‌‌‌‌‌های پژوهش از وجود ارتباطی معنادار میان نوسانات مقیاس حجمی اقوال مفسران و تحولات تاریخی عصرشان حکایت دارد؛ ازاین‌ رو بسته به شرایط حاکم بر جامعه، اقوال مفسران با رویکردهای متفاوتی ازجمله سکوت، تقیه، رشد مباحث تفسیری و ... مواجه بوده است. توضیح مطلب اینکه برای نمونه در دوره‌ های بحرانی و جنگ مانند حملۀ مغول یا دورۀ سلاجقه، فرصت مباحثات علمی فراهم نبوده و آثار تفسیری کم رنگ شده است؛ اما در زمان قدرت سیاسی هریک از دو گروه افزون بر افزایش حجم تفاسیر، مفسران در مقام نقد و پاسخ ‌گویی به نظرات گروه مقابل برآمده‌ اند؛ مانند دورۀ ایلخانان و صفویه که حجم تفاسیر شیعه دربارۀ ولایت امیرالمومنین علی(ع) به‌علت موقعیت اجتماعی و سیاسی رشد محسوسی داشته است.

analysis of historical developments in the interpretation of the verse: this day i have perfected for you your religion with a statistical approach to the commentators’ views

the commentators of two great sects of islam have presented various viewpoints over time regarding the verse: this day have i perfected your religion for you... (5:3), some of which overlap, while others are entirely distinct. by examining the interpretive opinions, it is often observed that certain interpretations have gained more acceptance and peaked in specific centuries, while contrasting views have been weakened. among these, there are also commentators who have highlighted a view contrary to the prevailing interpretive currents of their time, even distinct from their own doctrinal approaches. reflecting on how these commentators have engaged with the mentioned verse emphasizes the necessity of conducting a thorough study with a quantitative approach, followed by qualitative analysis of the results to better understand the interpretive opinions. this research addresses how the volume of commentators’ statements correlates with historical fluctuations. the findings reveal a significant relationship between the variations in the volume of the commentators’ statements and the historical developments of their contemporaries. consequently, depending on societal conditions, commentators have varied in their approaches, including silence, prudent dissimulation, and the development of interpretive discussions. for instance, during critical periods like the mongol invasion or the seljuk era, there was little opportunity for scholarly discourse, leading to a decline in interpretive works. however, during times of political power for either group, there was an increase in the volume of related interpretations as they aimed to critique and respond to the views of opposing groups. for example, during the ilkhanate and safavid periods, the volume of shia interpretations concerning the authority of imam ali (a.s.) significantly increased due to socio-political circumstances.