نقد شهرسازی و معماری ایران از دیدگاه سفرنامه ‌نویسان سده‌های دهم تا دوازدهم هجری

دوره صفوی، یکی از ادوار مهم فرهنگی و اجتماعی و از نقاط عطف تاریخ معماری ایران است. موقعیت ممتاز و جاذبه‌های اقتصادی ایران در آن روزگار سبب شد تا جهانگردان بسیاری به ایران آیند که سفرنامه‌هایشان، یکی از مهم‌ترین اسناد تاریخ معماری ایران به‌شمار می‌روند. کمبود اسناد و منابع مکتوب در باب شهرسازی و معماری، ضرورت مطالعه و تامل در سفرنامه‌ها را دوچندان می‌کند. هدف تحقیق، بر نقد شهرسازی و معماری ایران در دوره صفوی از منظر سفرنامه‌نویسان اروپایی تمرکز دارد و در پی یافتن پاسخی برای این پرسش‌ها است که از دیدگاه جهانگردان اروپایی، چه انتقاداتی بر شهرها و بناهای ایران در سده‎های دهم تا دوازدهم هجری وارد شده است؟ و از انتقادات وارده، کدام‌یک قابل اعتنا و کدام‌ها، فاقد اعتبار هستند. تحقیق حاضر، یک تحقیق کیفی است که به شیوه تفسیری- تاریخی انجام شده است. نتایج تحقیق نشان می‌دهند که گزاره‌های انتقادی استخراج‌شده از متن سفرنامه‌ها، مواردی همچون سیمای شهر، نظم کوچه‌ها، پاکیزگی معابر، مخروبه بودن بناها، عدم توجه به تعمیر و نگهداری، عدم وجود مبلمان داخلی، هزینه‌های ساخت‌وساز و مواردی دیگر را در برمی‌گیرند. از نظر اعتبار گزاره‌ها، عبارات عینی که به‌دفعات تکرار شده‌اند، گزاره‌هایی قابل‌اعتبار هستند اما از آنجا که عبارات ذهنی به شنیده‌ها، باورها، تفسیرها و تحلیل‌های نویسنده اتکا دارند لذا در بررسی اعتبار علمی آن‌ها باید ملاحظاتی همچون هدف سفر و ماموریت نویسنده، مخاطب اصلی سفرنامه، عدم توانایی نویسنده در درک اعتقادات و باورهای ایرانیان، اغراض سیاسی و تعصبات نژادی، قومی و مذهبی نویسنده سفرنامه را نیز در نظر گرفت.

criticism of iran’s urban planning and architecture fromthe viewpoint of travel writers from the 10th to the 12th centuries

the safavid period is one of the most important cultural and social periods in the history of iranian architecture. iran’s location and economic attractions at that time caused many travelers to come to iran, whose travelogues are consideredone of the most important documents of iranian architecture.the purpose of the research focuses on the critique of iran’surban planning and architecture in the safavid period fromthe viewpoint of european travel writers. it seeks to find ananswer to these questions, what criticisms were made of thecities and buildings of iran in the 10th to 12th centuries of hijri?and which ones are valid? the research is qualitative researchthat was conducted in an interpretative-historical way.the results of the research show that the critical propositionsextracted from the text of the travelogues include things suchas the appearance of the city, the order and the cleanliness ofthe alleys, the deterioration of the buildings, maintenance, interiorfurniture, construction costs, and other issues. in termsof the validity of statements, objective statements that havebeen repeated many times are valid. subjective statementsrely on the author’s hearsay, beliefs, interpretations, and analyses.for scientific validity of subjective statements, researchersshould also pay attention to the purpose and mission ofthe author, the main audience of the travelogue, the author’s inability to understand the beliefs of iranians, the political goals and racial, ethnic, and religious prejudices of the author of the travelogue.