ارایه راهبردهای کاهش آسیب‌پذیری کالبدی شهر کرمانشاه در اثر زلزله

زلزله یکی از مخرب‌ترین و غیرقابل پیش‌بینی‌ترین سوانح طبیعی است که بسیاری از کشورهای جهان از جمله کشور ایران با توجه به شرایط خاص زمین‌ساختی در بیشتر مراکز جمعیتی و خود با آن روبه‌روست در بین نواحی لرزه‌خیز فلات ایران کمربند چین- گسل زاگرس که شهر کرمانشاه نیز بر آن واقع گردیده به‌عنوان قسمتی از کمربند کوهزایی آلپ - هیمالیا یکی از جوان‌ترین و فعال‌ترین زون‌های در معرض زمین‌لرزه‌های با مقیاس بزرگ می‌باشد. شهر کرمانشاه یکی از بزرگ‌ترین کلانشهر غرب کشور بوده و به لحاظ، جمعیتی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی اهمیت فراوان دارد، اما به دلیل شرایط نامناسب کالبدی شهر در صورت وقوع زلزله دچار تلفات و خسارات جبران‌ناپذیر گردیده و در شرایط بحرانی قرار خواهد گرفت؛ بنابراین در جهت کاهش آثار زیان‌بار زلزله، ارتقا استانداردهای شهرسازی و دستیابی به توسعه پایدار در این شهر الزامی بوده و در همین راستا هدف اساسی این تحقیق، ارائه مدل‌های کاهش آسیب‌پذیری ناشی از زلزله با استفاده از علوم جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری و به‌کارگیری مدیریت بحران شهری، جهت ارائه راهبردها و برنامه‌های عملیاتی به منظور کاهش آسیب‌پذیری شهر کرمانشاه در اثر زلزله می‌باشد. نوع تحقیق کاربردی و روش آن توصیفی- تحلیلی است. اطلاعات موردنیاز براساس مشاهدات میدانی، پرسشنامه، مطالعات کتابخانه‌ای و اسنادی و بررسی داده‌ها، نقشه‌ها و تصاویر ماهواره‌ای جمع‌آوری گردیده. تجزیه‌وتحلیل اطلاعات با استفاده از مدل تحلیل سلسله‌مراتبی ahp و نرم‌افزار ‌‌expert choice و در مرحله مربوط به ورود، ذخیره پردازش و تجزیه‌وتحلیل داده‌ها از نرم‌افزار arc gis استفاده گردیده در این پژوهش دو معیار اصلی پایداری فیزیکی شهر و کارایی امدادرسانی شهر در زمان بحران و همچنین 11 زیرمعیار مساحت زمین، سطح اشغال بنا، نوع مصالح، قدمت بنا، تعداد طبقات، نوع بافت، فاصله از مراکز خطرزا، تراکم جمعیت، فاصله از مراکز امدادی، دسترسی به فضای باز و عرض معبر جهت تهیه مدل و ارائه راهبردها و برنامه‌های عملیاتی به منظور کاهش آسیب‌پذیری ناشی از زلزله در چهار پهنه آسیب‌پذیری خیلی زیاد، زیاد، متوسط و کم مورد بررسی قرار گرفته و سپس امتیازدهی گردیده، مدل‌های به دست آمده از نتایج تحقیق بیانگر آن است که از نظر معیار پایداری فیزیکی 31/69 درصد از ساختمان‌های شهر در پهنه آسیب‌پذیری خیلی زیاد و زیاد بوده و از نظر این معیار منطقه 3 شهری آسیب‌پذیرترین منطقه می‌باشد. همچنین به لحاظ معیار کارایی امدادرسانی در زمان بحران 13/65 درصد از ساختمان‌های شهر در پهنه آسیب‌پذیری خیلی زیاد و زیاد قرار دارند که به لحاظ این معیار، منطقه 5 آسیب‌پذیرترین منطقه شهری است. از نظر آسیب‌پذیری کلی نیز 78/23 درصد از ساختمان‌های شهر در پهنه آسیب‌پذیری خیلی زیاد و 097/34 درصد در پهنه آسیب‌پذیری زیاد قرار دارند. از این نظر مناطق 3، 7 و 4 به ترتیب آسیب‌پذیرترین مناطق شهر کرمانشاه می‌باشند. در اکثر مطالعات مشابه انجام شده قبلی جهت بررسی میزان آسیب‌پذیری نقشه‌های آسیب‌پذیری بر مبنای مساحت و یا تعداد ابنیه آسیب‌پذیر در پهنه آسیب‌پذیری خیلی زیاد مدنظر قرار گرفته که این امر نمی‌تواند معیار دقیقی جهت تعیین میزان آسیب‌پذیری واقعی باشد. به همین منظور در این مطالعه در جهت رفع این نقص سعی گردیده اثرات درجات مختلف آسیب‌پذیری از جمله خیلی زیاد، زیاد، متوسط و کم نیز جهت هر یک از زیرمعیارها، معیارها لحاظ گردد. جهت تامین این منظور ابتدا با استفاده از نظر افراد صاحب صلاحیت و کارشناسان برای تعیین درجه اهمیت اثر درجات آسیب‌پذیری در رده‌های خیلی زیاد، زیاد، متوسط و کم استفاده گردیده؛ و پس از اعمال وزن گزینه‌ها در میزان آسیب‌پذیری، نقشه‌های پهنه‌بندی و جداول میزان امتیاز آسیب‌پذیری مناطق در هر یک از زیرمعیارها، معیارهای اصلی و امتیاز آسیب‌پذیری کلی شهر تعیین گردیده است. با توجه به این جداول و نقشه‌ها در معیار پایداری فیزیکی اولویت اهمیت توجه به ترتیب مربوط به مناطق 3، 7، 5، 2، 4، 1، 8 و 6 و در معیار کارایی امدادرسانی در زمان بحران اهمیت مناطق به ترتیب مناطق 5، 3، 7، 2، 1، 4، 6 و 8 می‌باشند در آسیب‌پذیری کلی اولویت اهمیت توجه به ترتیب مناطق 3، 7، 5، 4، 2، 1، 8 و 6 می‌باشند. با عنایت به نتایج به دست آمده نهایتاً 6 سیاست کلی و 27 برنامه عملیاتی جهت کاهش آسیب‌پذیری شهر کرمانشاه در اثر زلزله ارائه گردیده.