تاثیر دگرگونی شیوه زندگی بر کالبد معماری و تزیینات خانه‌های مشهد در دوره انتقال

از اواسط دوره صفوی بود که اندیشه و فرهنگ غربی به دنیای سنتی ایرانیان رخنه کرد. توسعه روابط بین ایران و فرنگ، تغییر ساختار قدرت، بازگشت تحصیل کرده‌های فرنگ، حضور باستان شناسان و معماران اروپایی، گرایش‌های متجددانه، ملی‌گرایانه و خوی نظامی‌گری رضاشاه و ... سبب تغییرات چشمگیری در شیوه زندگی و به‌تبع آن، معماری خانه‌ها شدند. هدف اصلی تحقیق حاضر، شناخت تاثیر تغییرات سبک زندگی در دوره انتقال (اواخر دوره قاجار و دوره پهلوی اول) بر معماری خانه‌های شهر مشهد است. با توجه به هدف مذکور، پرسش اصلی این است که دگرگونی در شیوه زندگی مردمان، چه تاثیری بر کالبد معماری و تزیینات خانه‌های مشهد داشته است؟ رویکرد روش‌شناختی تحقیق، اثبات گرایانه است و از منظر روش، هم از روش تاریخی و هم از روش توصیفی تحلیلی بهره گرفته شده است. داده‌ها نیز با دو شیوه اسنادی و میدانی فراهم آمده‌اند. بر اساس برخی معیارها، از مجموع بیش از هفتاد باب خانه تاریخی شناسایی‌شده در مشهد، تعداد 25 باب از خانه‌ها (بیش از 30 درصد از جامعه آماری) به‌عنوان نمونه برگزیده شده‌اند؛ ده باب خانه مسکونی از دوره قاجار و پانزده باب منزل از دوره پهلوی اول. یافته‌ها و نتایج تحقیق نشان می‌دهد که تغییرات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی در شهر مشهد (که سبب بروز تحولاتی چشمگیر در شیوه زندگی مردمان شد) در طی یک بازه زمانی کوتاه خود را در کالبد معماری خانه‌ها نیز نشان داد. حتی وجود عنصر قدرتمندی همچون مذهب نیز عملاً نتوانست مشهد را از تغییر و تحولات عمده اجتماعی (که در سطح کشور در حال شکل‌گیری بود) به دور نگاه دارد. فرو نهادن اجباری حجاب، سبب نادیده انگاشتن عنصر محرمیت در خانه‌ها شد. شکل‌گیری طبقات جدید لشکری و کشوری، کم‌رنگ شدن عدالت اجتماعی را در پی داشت و باعث شکل‌گیری خانه‌هایی در مقیاس‌های بزرگ، متوسط و کوچک شد. یکسان‌سازی دستوری همه ظواهر تمدنی (از لباس تا معماری و ...) حق انتخاب را از شهروندان گرفت و تزیینات را که بخشی مهم از معماری خانه‌های ایرانی بود به ورطه نابودی کشاند.