اثرسنجی رویدادهای بزرگ آیینی- فرهنگی بر سازمان فضایی محلات شهری (مورد پژوهی: عزاداری محرم در محلات شهر اردبیل)

مجموعه پیچیده‏ای از عوامل محیطی، سیاسی، مناسبات معیشتی، باورها و آیین‏ها بر کالبد و محتوای شهر اثر می‏گذارد و موجب پیدایش تجمع گروه‏های انسانی در فضایی متشکل و دارای مرزها و حدود معین کالبدی و اجتماعی می‏شود. در این زمینه یک رویکرد می‏تواند معطوف به بازشناسی اثر رویدادهای فرهنگی-آیینی باشد. همانطور که محیط در ایجاد باورها، آیین، آداب و رسوم جوامع تاثیرگذار هستند، مذهب و ویژگی‌های آن نیز می‌تواند استفاده و دخل و تصرف در محیط پیرامون را تحت شعاع خود قرار دهند. مهم‌ترین و تاثیرگذارترین رویداد اجتماعی شهری که در فضاهای شهری ایران برگزار می‌شود مراسم سوگواری محرم است. این رویداد ردپای شاخصی از خود برجای گذاشته است. ساختار شهرهای سنتی ایران نشان از تطبیق استخوان‏بندی و سازمان فضایی شهرها و محلات با رویداد عزاداری دارند. تحقیق حاضر در پی اثرسنجی و تحلیل ابعاد تاثیر رویداد آیینی به مانند سوگواری محرم بر مولفه‌ها، نظام و ساختار شهر سنتی و محلات آن است. بدین منظور با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی و در قالب مطالعه‌ای کیفی با راهبردهای پژوهش موردی و ترکیبی، با بررسی شیوه‌های مختلف برگزاری مراسم عزاداری و نحوه تعامل محلات شهر با آیین عزاداری، جنبه‌ها و ابعاد تاثیر مراسم بر نظام شهری و ساختار محله‌ای اردبیل ارائه گردید. یافته‏های پژوهش نشان می‏دهند رویدادهای آیینی – فرهنگی عزاداری محرم اردبیل بر جنبه‌ها و ابعاد گوناگون شهر و محلات تاثیر گذاشته است و بیشترین تاثیر را بر ساختار اجتماعی- فرهنگی، ساختار معنایی و ساختارکالبدی محلات داشته است. همچنین آیین مبنایی برای شکل‌دهی محلات بوده است و شهر را به سمت تقسیمات محله‏ای مشخص سوق داده است. در تمامی محلات شهر می‏توان ویژگی‏ها و اصول مشخصی را به لحاظ تاثیر آیین پی‏جویی کرد. بطوریکه آیین‌ها در زمینه تعریف محله، تعیین حدود محله، نقش‌هایی که یک محله شهری می‌تواند بر عهده داشته باشد اصول و ویژگی‌های شکل دهنده، نقش کامل کننده و مکمل بر عهده دارند. در نهایت توجه به زیرساخت‏های فرهنگی شهر نظیر آیین؛ به عنوان نیروی محرکه اجتماعی توسعه می‏تواند پایداری فرهنگی و به تبع آن پایداری محیطی را به همراه داشته باشد.