بازخوانی ابعاد و ریشه‌های دلبستگی به فضاهای جمعی اسلامی

به نظر می‌رسد در شهرهای ایرانی اسلامی امروزی، فرآیند احساس، ادراک، شناخت، به ذهن سپردن و تشخیص هویت شهر از سوی شهروندان با مشکلات عدیده‌ای مواجه است. بخشی از این مشکلات ناشی از هجوم گسترده فرهنگی و کم‌رنگ شدن اعتقادات و تفکرات اصیل اسلامی به عنوان محتوا و معنای محیط در شهرهای ایرانی امروزی است. در واقع بهره‌گیری از تفکرات ناب اسلامی به منظور تقویت پیوند ادراکی و معنایی میان انسان و محیط زندگی وی در شهرهای ایرانی اسلامی امروزی ضروری به نظر می‌رسد. از اینرو در این نوشتار به باز شناخت قانونمندی‌هایی پرداخته شده است که زمینه شکل‌گیری و تقویت دلبستگی به فضاهای جمعی اسلامی را فراهم می‌آورند. قانونمندی‌هایی که به بهترین شکل در ساحت فضای مساجد تاریخی این مرز و بوم (به عنوان یکی از غنی‌ترین فضاهای عمومی شهری) متجلی شده‌اند و مفاهیم معنوی موجود در ورای این قانونمندی‌ها در گذشته‌ای نه چندان دور، زمینه‌ساز ظهور اندیشه‌های متعالی و تقویت رابطه معنوی حق تعالی و انسان (دلبستگی به خدا) بوده‌اند. ذکر این نکته لازم است که پژوهش حاضر از روش‌های تحقیق توصیفی - تحلیلی و موردی و از شیوه‌های تحقیق مرور متون و منابع و اسناد تصویری بهره گرفته است و مساجد جامع یزد و آقابزرگ کاشان نمونه‌های پژوهی این تحقیق بوده‌اند. نتایج حاصل از این پژوهش حاکی از آن است که در بعد کالبدی انگاره‌های گوناگونی کالبدی، وضوح، انسجام و هماهنگی و پرهیز از الحاقات زائد؛ در بعد ادراکی انگاره‌های عروج، یگانگی، شناخت و ادراک، تنزه و پاکی؛ و در بعد فعالیتی انگاره‌های تباین عملکردی، تدبیر، بهره‌گیری از عناصر طبیعی، خلاقیت و امکان برقراری تعامل اجتماعی از طریق مباحثه و گفتگو و انجام مناسک و عبادات جمعی، ریشه‌های دلبستگی به فضاهای جمعی اسلامی بوده‌اند.