تاسیسات عمرانی و سدسازی ایران در حریم رودخانه اترک در دوره پهلوی با تکیه بر اسناد

هدف: رود اترک از عوامل تاثیرگذار در وقایع تاریخی و ایجاد تاسیسات عمرانی نواحی شمال خراسان و شرق دریای خزر بوده و جایگاه مهمی در تداوم حیات این ناحیه داشته است. از طرفی پس از عهدنامه آخال بین ایران و روسیه در دوره ناصرالدین‌شاه ( 1313 - 1264ق.) این رودخانه به‌عنوان یک رود مرزی دائمی و بین‌المللی در تعیین روابط میان ایران و روسیه یعنی در بخشی از جنوب ترکمنستان امروزی نقش مهمی ایفا کرده است و مسئله حقابه اترک و اقدامات عمرانی مانند سدسازی و... موجب اهمیت یافتن بیش از پیش آن در دوره حکومت‌های پهلوی و شوروی شده بود.روش: در پژوهش حاضر تلاش بر این است با روش توصیفی و تحلیلی به بررسی منابع آرشیوی و کتابخانه‌ای موجود در خصوص ایجاد تاسیسات عمرانی و سدسازی ایران دوره پهلوی در حریم رودخانه اترک پرداخته شود.یافته‌ها: به واسطه پژوهش حاضر می‌توان به اهمیت بیش از پیش آب رودخانه‌های مرزی در تعیین منافع ملی کشورها پی پرد. نتیجه موافقت‌نامه‌ها و معاهدات بین المللی در زمینه آب‌های سطحی و زیرزمینی مرزی اترک احداث سدها و اقدامات عمرانی میان ایران و کشور همسایه را به دنبال داشت. در واقع ورود ایران به دوره مدرنیته و برپایی تاسیسات عمرانی جدید و نیز افزایش تقاضا برای مصرف آب و تلاش برای مدیریت منابع مختلف آبی توسط سدسازی، پتانسیل ایجاد تنش، بحران و یا همکاری و مشارکت بر سر استفاده از منابع آب چه در داخل کشور و چه در روابط با همسایگان فراهم شده بود که این موضوع در مورد رودخانه‌های بین‌المللی مانند اترک از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

iran's civil and dam construction projects in the atrak river basin during the pahlavi period (based on archival documents)

purpose: the atrak river has usually been a critical element in shaping civil expansion and dam construction in northern khorasan and eastern caspian littoral. as a soviet–iranian border river, partially marking off the border with modern-day southern turkmenistan, it exercised a decisive influence on iran–soviet relations. in pahlavi and soviet times, rising strategic and development interest in the atrak river, particularly questions over water rights and dam construction, further highlighted its geopolitical importance. the objective of this research is to study the policies, objectives, and consequences of iran's nuclear and dam-building programs in the atrak river basin under the pahlavi regime, with particular emphasis on their consequences for border relations, environmental change, and altered water resource utilization patterns.method and research design: applying descriptive-analytical approach, the study uses archival documents and library literature to study the issue.findings and conclusion: the results underscore the increasing significance of border rivers to national interests. surface and groundwater cooperation across the atrak river prompted iran and its northern counterpart to pursue collaborative dam building and infrastructure ventures. with iran's arrival at modernity and increasing demands for water consumption, new hydraulic infrastructures—specifically dams—presented possibilities alongside tensions. such changes also had repercussions for regional diplomacy and domestic water management as well as for internationally flowing rivers such as the atrak.