مولفه‌های موثر بر تحولات وقف در دورۀ قاجار و پهلوی (موردمطالعه: آستان قدس رضوی)

هدف: مقالۀ حاضر با تاکید بر وقف‌نامه‌های آستانِ قدسِ رضوی، برآن است تا تحولات وقف در دورۀ قاجار و پهلوی را درارتباط‌با تغییر رویکردهای سیاسی-اجتماعی در این دو دوره، بررسی کند.روش/رویکرد: این مقاله از رویکردِ تاریخیِ توصیفی-تحلیلی استفاده کرده‌است. بدین‌منظور از مفاهیم نظری، بدون تحمیل نظریه به شواهد بهره‌گیری شده‌است. درنظرداشتن منطق قیاس استقرایی، نرم‌افزارهای excel، s.q.l، spss و بررسی تفاوت معنی‌داری داده‌ها، تحلیل آماری این پژوهش را پوشش می‌دهد.یافته‌ها و نتیجه‌گیری: کاهش تعداد واقفان عصر پهلوی نسبت به قاجار، بالاخص در پایگاه بالای پایین و کاهش پراکندگی موقوفات، معنی‌دار است؛ ضمن آنکه در اولویت‌بندی مصارف و رقبات نیز شاهد تغییراتی هستیم.به‌نظر می‌رسد وقف در قاجار برای اقشار بالا منافع سیاسی-مشروعیت‌یابی و اجتماعی-منزلتی داشته و در پهلوی، نهاد وقفی آستان قدس، ابزاری مناسب برای پیشبرد اهداف مدرنیزاسیون و کسب اعتبار برای حکومت بوده‌است. در مجموع برای واقفان قشر متوسط مذهبی، نیازهای اجتماعی احساس‌شده پررنگ‌تر از دیگر اقشار بود؛ که این موضوع در دورۀ پهلوی قوت بیشتری پیدا کرد. در پهلوی نسبت به قاجار، باوجودِ تقویت مولفه‌های موثر بر وقف (ثبات نسبی، اقدامات متولیان، تصدی هم‌زمان تولیت آستان و منصب استانداری) با کاهش معنی‌دار واقفان مواجه هستیم؛ ضمن آنکه واگذاری تولیت به آستان نیز افزایش معنی‌داری نداشته‌است. بدین‌سان برای وقف اهمیت اعتمادسازی در درونِ شبکه‌های دینی، همراهی روحانیت و تشویق حکومت، مولفه‌هایی اساسی است؛ زمینه‌هایی که پهلوی در آن‌ها موفق نبود و درنتیجه نتوانست تحولات مثبتی در وقف ایجاد کند.

key factors influencing the evolution of waqf during the qajar and pahlavi eras (case study: astan quds razavi)

purpose: this study, with an emphasis on the endowment deeds of astan quds razavi, aims to investigate the transformations of waqf during the qajar and pahlavi periods in connection with the shifts in political and social approaches of these two eras. method and research design: the article employs a descriptive-analytical historical approach. the study uses theoretical concepts without imposing theories on the evidence. inductive-deductive reasoning, along with statistical analysis via excel, sql, and spss software, and the assessment of significant differences in data, form the analytical framework of this research. findings & conclusion: a significant decrease in the number of benefactors during the pahlavi period compared to the qajar era, particularly among the upper-lower base, and a decline in the dispersion of endowments are observed. additionally, changes in the prioritization of expenditures and endowed properties are evident. in the qajar period, waqf appeared to provide political and social legitimacy for the upper classes, while during the pahlavi era, the endowment institution of astan quds razavi served as a suitable tool for advancing modernization goals and enhancing governmental credibility. overall, for middle-class religious benefactors, perceived social needs were more prominent than for other classes, and this trend became more pronounced during the pahlavi era. despite strengthened factors influencing waqf during the pahlavi period (such as relative stability, initiatives by trustees, and the simultaneous holding of custodianship and governorship roles), a notable decline in benefactors is evident compared to the qajar era. furthermore, there was no significant increase in the transfer of custodianship to astan quds. thus, trust-building within religious networks, collaboration with the clergy, and governmental encouragement remain critical factors for waqf—a foundation in which the pahlavi regime was not successful, ultimately failing to bring about positive changes in waqf development.