بررسی تکامل کوهزایی سیستان، شرق ایران مرکزی

در این مقاله، با توجه به مطالعات لرزه‌ای، دینامیک لیتوسفر و گوشته فوقانی شرق ایران بررسی می‌شود و به تکامل تکتونیکی رشته ‌کوه‌های سیستان از کرتاسه تاکنون پرداخته می‌شود. در گذشته، با توجه به تمرکز کمتر مطالعات لرزه‌ای بر روی این منطقه، کوهزایی این منطقه تنها از دیدگاه مطالعات زمین‌شناسی مورد بررسی قرار گرفته بود. مطالعات گذشته در برگیرنده پژوهش‌های پترولوژی، ژئوشیمی و تکتونیکی این منطقه است و به‌منظور درک پدیده‌های دینامیکی آن اطلاعات ارزشمندی را ارائه می‌کند. اما اکنون، با گسترش و بهره‌برداری از شبکه‌های لرزه‌نگاری مختلف، امکان دست‌یابی به اطلاعات دقیق ساختارهای زیرسطحی فراهم شده است که می‌توانند ابعاد جدیدی از ژئودینامیک این منطقه را روشن سازند. مطالعات لرزه‌ای اخیر، گوشته‌ای گرم را در زیر پوسته این منطقه آشکار می‌سازند، که می‌تواند نشان‌دهنده دینامیک نسبتاً فعال آن باشد. وجود لیتوسفری نازک‌تر از مناطق اطراف همراه با ناهنجاری‌های پرسرعتی که در آستنوسفر این منطقه مشاهده می‌شوند، می‌تواند لایه‌شدگی و جدایش بخش‌های پایینی لیتوسفر را نشان دهد. این فرایند سبب بالا آمدگی آستنوسفر و گرم‌شدن باقی‌مانده لیتوسفر و پوسته منطقه شده است. علاوه‌بر این، تجزیه و تحلیل توابع گیرنده، آشکار‌کننده پوسته‌ای دارای ساختارهای لایه‌ای می‌باشد که با شیب به سمت غرب، احتمال مشارکت زیرراندگی ورقه اوراسیا به زیر بلوک لوت در کوهزایی منطقه را می‌دهند؛ پدیده‌ای که با ضخیم‌شدگی پوسته نیز همراه بوده است. در مجموع، شواهد لرزه‌ای به‌همراه سایر شواهد زمین‌شناسی دست‌یابی به یک مدل جدید تکامل ساختاری برای این منطقه را میسر می‌سازند، که در این مطالعه ارائه می‌شود.

orogenic evolution of sistan, east of central iran

this paper, benefitting from seismic studies, investigates the lithospheric and upper mantle dynamics of eastern iran, shedding light on the tectonic evolution of the sistan mountain ranges from the cretaceous period to the present. historically, due to fewer seismic studies focusing on this area, the mountain ranges were only examined from a geological perspective. previous studies encompassing petrology, geochemistry, and tectonics have provided valuable insights into understanding the dynamic phenomena of this region (e.g., pang et al., 2013; jentzer et al., 2022). however, with the expansion and utilization of various seismographic networks, accessing more information about subsurface structures has become feasible, potentially illuminating new dimensions of the geodynamics in this area. recent seismic studies reveal a warm mantle beneath the crust of this region, indicating relatively active dynamics (e.g., mahmoodabadi et al., 2023). the presence of a thinner lithosphere compared to surrounding regions, accompanied by high-velocity anomalies observed in the asthenosphere of this area, may indicate lithospheric dripping and separation of lower lithospheric portions. this process has led to the upwelling of the asthenosphere and heating of the remaining lithosphere and crust of the region (mahmoodabadi et al., 2024). additionally, receiver function analysis reveals crustal structures inclined towards the west, suggesting the involvement of underthrusting beneath the mountainous region, a phenomenon associated with crustal thickening (mahmoodabadi et al., 2023). seismic evidence, along with other geological indicators, contribute to establishing a structural evolution model for this region. the current crustal and lithospheric structure, as well as the topography of the eastern iranian ranges (sistan), have been shaped by a series of hierarchical events starting from the opening of the sistan ocean during the cretaceous period (e.g., pang et al., 2013). in the present study, we explain how subsequent intra-oceanic subduction brings the afghan continental block to the subduction zone, resulting in crustal layering and thickening. continental subduction is influenced by the buoyancy of the system, eventually reaching a point where buoyant forces acting on the continental lithosphere prevent further downward movement. this positive buoyancy can uplift portions of the overlying oceanic crust, leading to the entrapment of oceanic crust within the continental lithosphere, setting the stage for the existence of ophiolites in the region. the closure of remaining oceanic domains possibly played a significant role in shaping observable geological structures today.