تحلیلی بر چرایی رادیکال‌شدن اعتراضات اجتماعی در ایران (بررسی عوامل ساختاری با نگاهی به چارچوب نظری کریگ پارسونز)

اعتراضات اجتماعی در ایران پس از نیمۀ دوم دهۀ نود، به‌شکلی فزاینده رادیکال شده‎اند و با ویژگی‎هایی‎ همچون، خیابانی‌شدن اعتراض، افزایش شدّت و گسترۀ خشونت‎ها و ساختارشکنی در شعار‌ها و مطالبات شناخته می‌شوند و این امر نشانِ تغییرهای عمیق و بنیادین در فرایندهای مطالبه‌گری است. این پژوهش با هدف تحلیل جامع عوامل تاثیرگذار بر رادیکال‌شدن اعتراضات اجتماعی در ایران با تمرکز بر عوامل ساختاری انجام گردیده است. پرسش اصلی پژوهش این است که عوامل اصلی رادیکال‌شدن اعتراضات اجتماعی در ایران کدامند؟ برای یافتن پاسخ، از چارچوب نظری کریگ پارسونز استفاده شد که تاکید آن بر تحلیل چند‌وجهی و تعامل عوامل ساختاری، نهادی، روان‌شناختی و نگرشی در تحلیل پدیده‌های سیاسی و اجتماعی است. روش تحقیق در این مقاله، کیفی و از نوع تحلیل مضمون است؛ بدین معنا که مضامین اصلی و عوامل کلیدی تاثیرگذار بر رادیکال‌شدن اعتراضات اجتماعی در ایران با تحلیل مصاحبه‎های صاحب‌نظران و مقالات علمی مرتبط با موضوع تحقیق استخراج گردیده است. یافته‌های تحقیق، یازده مولفۀ ساختاری تاثیرگذار در سطح کلان را نشان می‎دهد که به‌اختصار عبارت‌اند از: بحران‎های جوامع در حال گذار؛ ظهور نشانه‌هایی از بروز شکاف دولت- ملت؛ مشکلات ساختاری اقتصاد، تحولات نسلی و تاثیر‎گذاری نسل زد؛ تراکم شکاف‌های اجتماعی؛ دگرگونی ساختاری حوزۀ عمومی؛ ساختار سیاسی و ناکامی فرایندهای اصلاحی؛ بحران‎های زیست‌محیطی و زیرساختی و موقعیت منطقه‌ای و موضع بین‎المللی ایران. این عوامل در تعامل با عوامل نهادی، روان‌شناختی و نگرشی، بستر شکل‌گیری و تشدید اعتراضات رادیکال در ایران را فراهم کرده‌اند. لازمۀ عبور از این وضعیت، اصلاح ساختارهای سیاسی و اقتصادی، تقویت مشارکت اجتماعی و سیاسی مردم، مدیریت تحولات نسلی و فرهنگی و ایجاد بسترهای قانونی و رسمی برای بیان اعتراضات است.

an analysis of the causes behind the radicalization of social protests in iran (a study of structural factors through craig parsons’ theoretical framework)

since the second half of the 2010s, social protests in iran have increasingly become radicalized. these protests are characterized by features such as their emergence in public streets, the intensification and expansion of violence, and the subversiveness of slogans and demands—all of which point to deep and fundamental shifts in the process of public demands. this study aims to provide a comprehensive analysis of the factors contributing to the radicalization of social protests in iran, with a focus on structural causes. the main research question is: what are the main factors behind the radicalization of social protests in iran? to address this, the study employs craig parsons’ theoretical framework, which emphasizes a multifaceted analysis and the interaction of structural, institutional, psychological, and attitudinal factors in interpreting political and social phenomena. this article adopts a qualitative methodology using thematic analysis. in this approach, key themes and influential structural factors contributing to the radicalization of protests in iran were extracted through the analysis of expert interviews and relevant academic literature. the study’s findings identify eleven major structural components at the macro level, which can be summarized as follows: crises of transitional societies, signs of an emerging state-nation divide, structural economic problems, generational shifts and the influence of generation z, the accumulation of social cleavages, structural transformation of the public sphere, political structures and the failure of reform processes, environmental and infrastructural crises, and iran’s regional position and international stance. these structural factors, interacting with institutional, psychological, and attitudinal elements, have created the groundwork for the emergence and intensification of radical protests in iran. overcoming this situation requires reforming political and economic structures, strengthening public political and social participation, managing generational and cultural transformations, and creating formal and legal channels for expressing dissent.