چالش اجرای قانون اساسی؛ واکاوی تناسب اصل 113 با رئیس‌جمهور یا رهبری

قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به ‌عنوان چارچوب بنیادین حاکمیت، بر مبنای اصول دینی و سیاسی طراحی شده و مردم‌سالاری دینی را محور نظام حکمرانی قرار داده است. یکی از مسائل مهم و مناقشه‌برانگیز در ساختار حقوقی جمهوری اسلامی، مسئولیت اجرای قانون اساسی است که بر اساس اصل 113، بر عهدۀ رئیس‌جمهور نهاده شده است. با این حال وجود برخی محدودیت‌های حقوقی و ساختاری، همراه با نقش مقام رهبری در هدایت کلان نظام، این پرسش اساسی را مطرح می‌کند که مسئولیت اجرای قانون اساسی، از نظر کارآمدی و تناسب ساختاری، بیشتر با جایگاه رئیس‌جمهور همخوانی دارد یا با مقام رهبری؟ فرضیۀ پژوهش این است که پس از اصلاحات قانون اساسی سال 1368، مقام رهبری به دلیل اختیارات گسترده در سیاست‌گذاری کلان، نظارت بر قوای سه‌گانه و برخورداری از ولایت مطلقه فقیه، ظرفیت بیشتری برای اجرای موثر قانون اساسی دارد. این در حالی است که اختیارات رئیس‌جمهور بیشتر به حوزۀ اجرایی محدود است و در بسیاری از موارد، توانایی اعمال نظارت کلان و اجرای فرابخشی قانون اساسی را ندارد. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی، ضمن بررسی ساختار حقوقی و سیاسی جمهوری اسلامی ایران، جایگاه دو نهاد ریاست‌جمهوری و رهبری را در اجرای قانون اساسی ارزیابی می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در چارچوب فعلی قانون اساسی، کارآمدترین الگوی نظارت و اجرای قانون اساسی، مستلزم واگذاری این مسئولیت به نهادی مستقل ذیل نهاد ولایت و رهبری است؛ بر این اساس پیشنهاد اصلی پژوهش، بهره‌گیری از سازمان برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی ذیل نهاد ولایت است که پیش‌تر به ‌عنوان یک نهاد پیشنهادی مطرح شده بود. این سازمان، افزون بر وظایف کلان برنامه‌ریزی و راهبری نظام حکمرانی، می‌تواند یکی از ماموریت‌های اساسی خود را نظارت بر حسن اجرای قانون اساسی و تضمین تحقق اصول آن قرار دهد. در این چارچوب، این سازمان با ایجاد هماهنگی میان قوای سه‌گانه، تنظیم سیاست‌های کلان اجرایی و اعمال نظارت راهبردی، می‌تواند به افزایش کارآمدی، کاهش چالش‌های اجرایی و تضمین تحقق حاکمیت قانون در جمهوری اسلامی ایران کمک کند.

the challenge of implementing the constitution: examining the appropriateness of article 113 for the president or the leader

the constitution of the islamic republic of iran, as the fundamental framework of governance, is designed based on religious and political principles, establishing religious democracy as the foundation of its system of rule. an important and contentious issue within the legal structure of the islamic republic concerns the responsibility for implementing the constitution, which, according to article 113, is assigned to the president. however, the existence of certain legal and structural limitations, alongside the leader’s role in overseeing the general direction of the system, raises the fundamental question: from the perspective of efficiency and structural coherence, does the responsibility for implementing the constitution align more with the office of the president or with the position of the leader? the research hypothesis proposes that, following the constitutional amendments of 1989, the leader—by virtue of broad powers in setting general policies, overseeing the three branches of government, and possessing absolute jurisprudential guardianship (wilāyat-i muṭlaqa-yi faqīh)—has greater capacity for the effective implementation of the constitution. in contrast, the president’s powers are largely confined to the executive domain, and in many cases, he lacks the authority to conduct broad oversight or to implement the constitution across sectors. using a descriptive-analytical method, this study evaluates the roles of the presidency and the leadership in the enforcement of the constitution, examining the legal and political structures of the islamic republic of iran. the findings reveal that, within the current constitutional framework, the most efficient model for supervising and implementing the constitution requires the delegation of this responsibility to an independent body under the authority of the leadership. accordingly, the study proposes the establishment of a strategic planning and oversight organization under the office of the leadership—a body that had previously been suggested. this organization, in addition to its overarching responsibilities for governance planning and direction, could designate one of its fundamental missions to supervising the proper implementation of the constitution and ensuring the realization of its principles. within this framework, by coordinating among the three branches of government, setting executive macro-policies, and exercising strategic oversight, such an organization could enhance efficiency, reduce executive challenges, and help ensure the rule of law in the islamic republic of iran.