ابعاد چهارگانۀ حکمرانی در قرآن: تحلیل روایت‌های انبیای پیش از اسلام

این پژوهش با هدف ارائه تحلیلی جامع و مفهوم‌پردازی چارچوب حکمرانی در قرآن کریم، از طریق مطالعۀ نظام‌مند روایت‌ها و تجربه‌های انبیا و اولیای الهی پیش از اسلام به انجام رسیده است. در جهانی که الگوهای حکمرانی به‌طور‌عمده بر مبانی سکولار استوارند و با چالش‌هایی همچون بحران مشروعیت، فساد نظام‌مند و ناکارآمدی مواجه‌اند، رجوع به منابع دینی برای الهام‌گرفتن الگوهای بدیل یا مکمل اهمیتی مضاعف می‌یابد. پرسش محوری پژوهش آن است که مبانی مفهومی، ابعاد ساختاری و مولفه‌های کلیدی حکمرانی از منظر قرآن، به‌ویژه با تامل در سیرۀ رهبران و انبیای الهی پیشین کدامند و چگونه می‌توان آنها را در یک چارچوب نظری منسجم نظام‌مند کرد؟ هدف غایی، استخراج و تدوین یک مدل مفهومی جامع از حکمرانی مبتنی بر جهان‌بینی توحیدی است که نه‌تنها تفاوت‌های بنیادین آن با الگوهای غیرتوحیدی (در منبع مشروعیت، غایات، ارزش‌های حاکم و سازوکارها) را آشکار سازد؛ بلکه بتواند به ‌عنوان شبکه‌ای از مفاهیم مرتبط برای فهم، تحلیل و ارزیابی نظام‌های حکمرانی، به‌ویژه در زمینۀ تحقق عدالت همه‌جانبه و سعادت مادی و معنوی به‌کار گرفته شود.روش‌شناسی این پژوهش، کیفی و مبتنی بر ترکیب دو رویکرد مکمل است؛ تحلیل مضمون و تحلیل مفهومی با تاکید بر مفاهیم متضاد (مانند توحید/شرک، عدل/ظلم، اصلاح/افساد) و بهره‌گیری از رویکرد تفسیری استنطاقی. داده‌ها شامل آیات قرآن کریم مرتبط با موضوع حکمرانی، رهبری، قانون‌گذاری، عدالت و روایت‌های مربوط به نه تن از انبیای پیشین است. این آیات پس از شناسایی و گردآوری، تحت فرایند کدگذاری باز، محوری و انتخابی قرار گرفتند و مضامین کلیدی در سه سطح (پایه، سازمان‌دهنده و فراگیر) استخراج و دسته‌بندی شدند. اعتبارسنجی یافته‌ها از طریق بررسی همسویی مضامین استخراج‌شده با تفسیر‌های معتبر قرآنی صورت پذیرفته است.یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که الگوی حکمرانی قرآنی برآمده از‌ این‌ روایت‌ها، یک نظام چندوجهی و پویاست که بر چهار بُعد اصلی و به‌هم‌پیوسته استوار است: الف) مبانی اعتقادی: این بُعد، زیربنای هستی‌شناختی و ارزشی کل نظام حکمرانی را تشکیل می‌دهد. محوریت با اصل توحید، ایمان به غیب و پذیرش حاکمیت مطلق الهی است. حکمرانی در این دیدگاه، امانتی الهی و نوعی جانشینی (خلافت) به شمار می‌رود که مشروعیت خود را نه صرفاً از رضایت عمومی، بلکه اساساً از انطباق با اراده و قوانین الهی کسب می‌کند. این بُعد بر مسئولیت‌پذیری عمیق حاکمان در برابر خداوند و لزوم جهت‌گیری کلی سیاست‌ها به‌سوی تحقق اهداف الهی تاکید دارد (مانند نفی حاکمیت طاغوت در دعوت موسی و ابراهیم). ب) اصول اخلاقی: این بُعد بر ضرورت حاکمیت فضایل اخلاقی در تمام سطوح کنش سیاسی و اجتماعی تاکید می‌روزد. ارزش‌هایی چون عدالت، امانت‌داری، صداقت، شجاعت، صبر، تواضع، شفقت به مردم و پرهیز از ظلم و تکبر، مولفه‌های بنیادین این بُعد را تشکیل می‌دهند. اخلاق صرفاً امری شخصی نیست؛ بلکه جزء اصلی ساختار و عملکرد حکمرانی مطلوب است. ج) چارچوب شریعت‌محور: این بُعد بر لزوم وجود و التزام عملی به نظام حقوقی و قوانین الهی به ‌عنوان چارچوب تنظیم‌گر روابط فردی و اجتماعی و مبنای قانون‌گذاری، قضاوت و اجرای عدالت تاکید دارد. شریعت، حدود و ثغور اختیارات حاکمان و حقوق و تکالیف شهروندان را مشخص می‌کند و مانع از اعمال سلیقه و خودکامگی می‌شود. د) عقلانیت تجربی و عملی: این بُعد به اهمیت دانش، خردورزی، تجربه، حکمت عملی، مدیریت کارآمد، برنامه‌ریزی، استفاده از ابزارها و فنون مناسب و توجه به واقعیت‌های اجتماعی و مقتضیات زمان و مکان در اداره امور جامعه می‌پردازد. نمونه‌های قرآنی مانند مدیریت اقتصادی و برنامه‌ریزی راهبردی یوسف در مواجهه با قحطی، مهارت داوود در صنعت زره‌سازی، بهره‌گیری سلیمان از نیروها و دانش‌های مختلف، و رهبری موثر موسی در خروج بنی‌اسرائیل و مدیریت چالش‌های قوم، همگی بر اهمیت این بُعد تاکید دارند.این چهار بُعد، جدای از هم نیستند؛ بلکه در تعاملی پویا و هم‌افزا، یک نظام حکمرانی یکپارچه را شکل می‌دهند که هدف غایی آن، نه صرفاً تامین نظم و امنیت یا رفاه مادی، بلکه تحقق عدالت همه‌جانبه و فراهم‌آوردن زمینۀ رشد و تعالی معنوی و مادی انسان‌ها در مسیر عبودیت الهی است. این مدل، با تاکید بر پیوند ناگسستنی میان اقتدار سیاسی، مسئولیت‌پذیری اخلاقی، التزام به قانون الهی و کارآمدی عملی، ظرفیت آن را دارد که بینش‌های ارزشمندی برای بازاندیشی در مبانی نظری حکمرانی و مواجهه با چالش‌های عملی نظام‌های سیاسی معاصر، به‌ویژه در زمینۀ بحران‌های مشروعیت، عدالت، فساد و ناکارآمدی ارائه دهد.

the four dimensions of governance in the quran: an analysis of the narratives of pre-islamic prophets

this study aims to present a comprehensive analysis and conceptualization of the governance framework in the holy quran through a systematic study of the narratives and experiences of pre-islamic prophets and divinely guided leaders. in a world where dominant governance models are primarily grounded in secular principles and face challenges such as legitimacy crises, systemic corruption, and inefficiency, turning to religious sources for alternative or complementary models becomes increasingly significant. the central research question is: what are the conceptual foundations, structural dimensions, and key components of governance from the quranic perspective—particularly through reflections upon the lives and missions of earlier prophets—and how can these elements be organized into a coherent theoretical framework? the ultimate goal is to extract and formulate a comprehensive conceptual model of governance rooted in a monotheistic worldview—one that not only highlights its fundamental differences from non-theistic models (in terms of legitimacy, objectives, values, and mechanisms) but also serves as an interlinked set of concepts for understanding, analyzing, and evaluating systems of governance, especially in relation to holistic justice and the material and spiritual well-being of humanity.