سیدجمال‌‌الدین اسدآبادی: احیاگر دین یا مصلح اجتماعی؛ تحلیلی دربارۀ سویۀ نامتعارف اندیشۀ «سیدجمال»

تصویر متعارفی که از سیدجمال‌‌الدین اسدآبادی ارائه شده است، او را شخصیّتی معرفی می‌‌کند که پیش و بیش از هر چیز دغدغۀ اسلام و احیای دین در برابر اندیشه و تمدن مدرن را دارد. استعمارستیزی انعطاف‌‌ناپذیر او هم در همین چارچوب قرار می‌‌گیرد. اما به نظر می‌‌رسد تامل و دقت در اسناد و آثار برجای‌مانده از اسدآبادی ما را با سویۀ کمتر‌شناخته‌شده‌‌ای از او آشنا می‌سازد. هدف این پژوهش واکاوی همین سویه در اندیشه و آثار اسدآبادی است؛ بر این اساس مسئله این است که هدف و دغدغۀ محوری اسدآبادی احیای دین و اسلام سیاسی در برابر اندیشه و تمدن مدرن بوده است یا پیشرفت و ترقّی و خروج از وضعیت عقب‌‌ماندگی جوامع اسلامی؟ فرضیۀ ما این است که وجود دلالت‌‌ها و شواهدی مهم و انکار‌ناپذیر در آثار و اسناد مربوط به اسدآبادی نشانگر آن است که او اسلام‌‌گرایی را به عنوان وسیله‌‌ای برای بهبود وضعیت اسفناک جوامع اسلامی و جبران عقب‌‌افتادگی‌‌های آنان، در مقایسۀ با غرب به‌‌کار گرفته است. روش پژوهش نیز تحلیلی - تفسیری و متکی به منابع کتابخانه‌‌ای است؛ همچنین با توجه به ماهیت فعالیت‌‌های نظری و عملی اسدآبادی، از نظریۀ «پنهان‌‌نگاری» اشتراوس در تفسیر متن بهره برده‌‌ایم. با توجه به دلالت‌‌های صریح برخی عبارت‌های اسدآبادی در مقالات، سخنرانی‌ها و نامه‌‌ها و بررسی دقیق برخی آثار او و همچنین فعالیت‌‌ها و اقدامات سیاسی - اجتماعی او می‌‌توان نتیجه گرفت که هدف و انگیزۀ اصلی و اساسی جمال‌‌الدین، بر خلاف مشهور، نه احیای دین یا تقابل با اندیشه و تمدن «غربی»، بلکه اصلاح اجتماعی، جبران عقب‌‌ماندگی و پیشرفت جوامع مسلمان بوده است.

sayyid jamāl al-dīn asadābādī: reviver of religion or social reformer? an analysis of the unconventional aspects of sayyid jamāl’s thought

the conventional image of sayyid jamāl al-dīn asadābādī portrays him as a figure primarily concerned with islam and the revival of religion in opposition to modern thought and civilization, with his staunch anti-colonial stance seen within this framework. however, a closer examination of asadābādī’s surviving documents and works reveals a lesser-known dimension of his thought. this study aims to explore this aspect in asadābādī’s ideas and writings. the central question is whether asadābādī’s main focus and concern were the revival of religion and political islam in the face of modern civilization, or rather the advancement, progress, and overcoming of the backwardness of muslim societies. our hypothesis is that significant and undeniable evidence in asadābādī’s works indicates that he employed islamism as a tool to improve the dire conditions of muslim societies and to bridge their developmental gaps in comparison to the west. the research method is analytical-interpretive, relying on library sources; it also utilizes strauss’s esoteric writing theory for textual interpretation, given the nature of asadābādī’s theoretical and practical activities. based on clear indications from some of asadābādī’s statements in his essays, speeches, letters, as well as a thorough examination of certain works and his socio-political activities, it can be concluded that jamāl al-dīn’s primary goal and motivation were not, as commonly believed, the revival of religion or a confrontation with western thought and civilization, but rather social reform, addressing backwardness, and promoting progress in muslim communities.