گزینش ژنوتیپ‌های جو (.hordeum vulgare l) برای عملکرد دانه، پایداری عملکرد و تحمل به تنش خشکی انتهای فصل در شرایط اقلیم معتدل ایران

تنش خشکی از شایع‌ترین تنش‌های غیرزیستی در بسیاری از نقاط جهان در شرایط تغییرات اقلیمی کنونی به شمار می رود و از این رو یکی از اهداف مهم برنامه های به‌نژادی گیاهان زراعی، تولید ارقام با عملکرد بالا و متحمل به تنش خشکی است. ارزیابی تنوع ژنتیکی و ارزیابی اثر تنش خشکی در جو و غربالگری منابع ژرم پلاسم برای تحمل به تنش خشکی و پایداری عملکرد دانه، پیش نیاز توسعه ارقام جدید و سازگارتر این محصول است. در این پژوهش، 18 ژنوتیپ امیدبخش حاصل از برنامه‌های به‌نژادی جو در اقلیم معتدل در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با سه تکرار به مدت دو سال زراعی (1402-1401 و 1403-1402) در دو شرایط بدون تنش و تنش خشکی انتهای فصل در سه ایستگاه تحقیقاتی ورامین، بیرجند و یزد (مجموعاً 12 محیط) مورد ارزیابی قرار گرفتند. پایداری عملکرد دانه با استفاده از آماره های پارامتری و ناپارامتری و ضرایب همبستگی آن ها با عملکرد دانه و همچنین شاخص های ارزیابی تنش و تجزیه بای پلات بر اساس دو مولفه اصلی مورد بررسی قرار گرفتند. نتایج تجزیه بای پلات نشان دادکه ژنوتیپ های 1، 2، 3، 4، 5 و 7 عملکرد دانه بالاتری در شرایط تنش خشکی انتهای فصل داشتند. ژنوتیپ های شماره 3، 2 و 7 با داشتن کمترین مقدار میانگین رتبه آماره های پایداری و انحراف معیار رتبه ها و عملکرد بالاتر از میانگین کل، به ترتیب بالاترین پایداری عملکرد دانه را دارا بودند. بر اساس میانگین رتبه هر ژنوتیپ در کل شاخص های تنش خشکی نیز ژنوتیپ های 7، 2 و 1 به ترتیب به عنوان متحمل ترین و ژنوتیپ های 6، 11 و 17 نیز به ترتیب به عنوان حساس‌ترین ژنوتیپ ها به تنش خشکی انتهای فصل شناخته شدند. ژنوتیپ 7 با شجره yousef/3/legia//rhn/lignee 527 و میانگین عملکرد 6500 کیلوگرم در هکتار و ژنوتیپ 2 با شجره assala's'//avt/aths/3/arinar/aths//d529/4/yousef و میانگین عملکرد 6252 کیلوگرم در هکتار، به عنوان ژنوتیپ‌های با عملکرد دانه بالا و پایدار برای کشت در مناطق متاثر از تنش خشکی انتهای فصل در اقلیم معتدل کشور شناخته شدند.

selection of barley (hordeum vulgare l.) genotypes for grain yield, yield stability and tolerance to terminal season drought stress under temperate climatic conditions of iran

introduction: drought is one of the abiotic stresses in many parts of the world, and it is one of the major limiting factors for crop production under changing climate. therefore, one of the important goals in crop breeding programs is development of drought-tolerant cultivars adapted to target environments. evaluation of genetic variation for terminal drought stress tolerance in barley and identification of genotypes with high grain yiled and yiled stability and drought tolerant are prerequisites for developing new adapted barley cultivars (barati, et al., 2023). materials and methods: in this experiment, 18 genotypes from temperate climate barley breeding program were evaluated using randomized complete block design with three replications, under two conditions of non-stress and terminal drought stress conditions, at three research field stations; varamin, birjand, and yazd (total of 12 environments) in two cropping cycles (2021-22 and 2022-23). grain yield stability using parametric and nonparametric statistics and their correlation coefficients with grain yield, as well as stress tolerance indices and biplot based on two principal components were evaluated. materials and methods: results of biplot analysis showed that genotypes no. 1, 2, 3, 4, 5 and 7 had higher grain yield under trminal drought stress conditions. overall, genotypes no. 3, 2, and 7 with the lowest average rank of stability statistics and standard deviation of rank and higher grain yield than the total mean, had the highest grain yield stability, respectively. considering the average rank of each genotype for all drought stress indices, genotypes no. 7, 2, and 1 were identified as the most tolerant genotypes, respectively.  however, genotypes no. 6, 11, and 17 were identified as the most sensitive genotypes to drought stress, respectively. conclusion: in conclusion, genotype no. 7 with pedigree of yousef/3/legia//rhn/lignee527 with mean grain yield of 6500 kg.ha-1 and genotype no. 2 with pedigree of assala's'//avt/aths/3/arinar/aths//d529/4/yousef with mean grain yield of 6252 kg.ha-1 identifioed as high-yielding with yield stability genotypes for being released and grown in terminal drought stress prone areas in temperat climatic conditions of iran. .