موانع و تسهیل کننده های بهبودی در مصرف کنندگان تحت درمان اعتیاد: یک مطالعه کیفی

زمینه: سوءمصرف مواد مخدر یکی از چالش های عمده در ایران و جهان می باشد و درمان موفق این اختلال مزمن همواره از مهمترین دغدغه های متخصصان این حوزه بوده است. شناخت علل اختصاصی عود اعتیاد و همچنین عوامل تسهیل کننده درمان موفق مبتنی بر تجارب مصرف کنندگان مواد تحت درمان، می تواند زمینه ساز مداخلات درمانی در این گروه باشد.هدف: بنابراین هدف از انجام این پژوهش شناسایی موانع و تسهیل کننده های بهبودی پس از ترک بر اساس تجارب عمیق سوءمصرف کنندگان تحت درمان با سابقه عود است.روش: در این مطالعه از رویکرد کیفی با شیوه تحلیل مضمون استفاده شد. شرکت کنندگان شامل تمامی مصرف کنندگان تحت درمان، والدین بیماران تحت درمان و درمانگران اعتیاد در پاییز و زمستان سال 1402 در شهر تهران بودند که با استفاده از روش نمونه گیری هدفمند گزینش شدند. نمونه گیری به صورت نظری تا اشباع داده ها ادامه یافت. 30 مصاحبه انفرادی 45-90 دقیقه ای انجام شده و داده ها به اشباع رسیدند. تحلیل داده ها از روش تحلیل مضمون (براون و کلارک) و با استفاده از نرم افزار maxqda نسخه 2022 صورت گرفت.یافته ها: نتایج تحلیل مصاحبه با 30 شرکت کننده در پژوهش منجر به استخراج 48 مقوله مرتبه اول، 12 مقوله سازمان دهنده، 4 مقوله اصلی شد. موانع درمان موفق اعتیاد در دو مقوله اصلی محرک های درونی و بیرونی دسته بندی شد. محرک های درونی به سه مقوله سازمان دهنده ویژگی های شخصیتی-خلقی منفی، ضعف کارکردهای شناختی و ضعف های مهارتی تقسیم شد و محرک های بیرونی نیز در سه مقوله سازمان دهنده آسیب های خانوادگی، مسائل اجتماعی-اقتصادی آسیب زا و موانع مرتبط با درمان دسته بندی شد. همچنین تسهیل کننده های درمان در دو مقوله اصلی عوامل درونی و بیرونی تقسیم گردید. عوامل درونی تسهیل کننده به سه مقوله سازمان دهنده تقسیم شدند که عبارت بودند از ویژگی های شخصیتی، آموزش مهارت ها و تقویت کارکردهای شناختی و عوامل بیرونی تسهیل کننده درمان نیز در سه مقوله سازمان دهنده روابط خانوادگی امن و پذیرنده، حمایت و پذیرش اجتماعی و درمان متناسب و ادامه دار دسته بندی شد.نتیجه ‌گیری: موقعیت های پرخطر می توانند زمینه ساز شکست درمان و عود اعتیاد گردند، اما خبر خوب این است که می توان با شناسایی عوامل خطر عود در کنار شناسایی عوامل تسهیل کننده درمان از شکست درمان پیشگیری کرد. شناسایی عوامل ذکر شده علاوه بر افزایش دانش در این زمینه به متخصصان حوزه اعتیاد کمک می کند که این یافته ها را در طراحی مداخلات مناسب جهت پیشگیری از عود و توانبخشی موفق اعتیاد به کار گیرند.

barriers and facilitators of recovery in drug users under addiction treatment: a qualitative study

background: drug abuse is one of the major challenges in iran and the world, and the successful treatment of this chronic disorder has always been one of the most important concerns of specialists in this field. knowing the specific causes of addiction relapse as well as the factors that facilitate successful treatment based on the experiences of drug users under treatment can be the basis for therapeutic interventions in this group.aims: therefore, the purpose of this research is to identify the obstacles and facilitators of recovery after withdrawal based on the deep experiences of drug abusers undergoing treatment with a history of relapse.methods: in this study, a qualitative approach with a thematic analysis method was used. the participants included all drug users under treatment, parents of patients under treatment, and addiction therapists in winter of 2023-2024 in tehran, who were selected using a targeted sampling method. theoretical sampling continued until data saturation. 30 individual interviews of 45-90 minutes were conducted and the data reached saturation. data analysis was done by theme analysis method (brown and clark) and using maxqda version 2022 software.results: the results of the analysis of interviews with 30 participants in the research led to the extraction of 48 first-order categories, 12 organizing categories, and 4 main categories. obstacles to successful addiction treatment were classified into two main categories: internal and external stimuli. internal stimuli were divided into three organizing categories: negative personality-emotional characteristics, weak cognitive functions, and skill weaknesses, and external stimuli were divided into three organizing categories: family injuries, traumatic socio-economic issues, and obstacles related to treatment. also, treatment facilitators were divided into two main categories, internal and external factors. the internal facilitating factors were divided into three organizing categories, which were personality traits, skills training, and strengthening of cognitive functions, and the external facilitating factors of treatment were divided into three organizing categories of safe and accepting family relationships, social support and acceptance and appropriate and continuous treatment were categorized.conclusion: high-risk situations can lead to treatment failure and relapse, but the good news is that treatment failure can be prevented by identifying relapse risk factors along with identifying facilitating factors. identifying the mentioned factors, in addition to increasing knowledge in this field, helps professionals in this field to use these findings in designing appropriate interventions for relapse prevention and successful rehabilitation.