چالش‌های ثبت اختراع و تجاری‌سازی نوآوری‌ها در ایران از نگاه بنگاه‌های اقتصادی

ثبت اختراع و تجاری‌سازی آن از مولفه‌های مهم سنجش رشد اقتصادی بر پایه دانش و فناوری محسوب می‌شود. ثبت یک نوآوری در قالب اختراع به‌ویژه اگر توسط شرکت‌ها انجام شود فرصت و زمینه بیشتری را برای تصمیم‌گیری در خصوص نحوه تجاری‌سازی و بهره‌برداری از آن فراهم می‌سازد. در ایران سهم شرکت‌ها از گواهی‌های ثبت اختراع، کمتر از 10 درصد و بر اساس تخمین‌ها، سهم تجاری‌سازی اختراعات نسبت به کل اختراعات ثبت شده نیز احتمالاً زیر 1 درصد است. پژوهش حاضر در قالب یک مطالعه کیفی و با استفاده از تحلیل مضمون به شیوه استقرایی، تلاش کرده به این پرسش پاسخ دهد که با توجه به ظرفیت‌ شرکت‌ها و بنگاه‌های اقتصادی در ثبت اختراعات و تجاری‌سازی نوآوری‌ها، چرا این نهادها در کشور ما نتوانسته‌اند نقش فعالی داشته باشند. جمع‌آوری اطلاعات از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختار‌یافته و با تمرکز بر شرکت‌های دانش‌بنیان، غیر دانش‌بنیان، کارگزارن فناوری و تسهیلگران انجام شده و نتایج حاصل در قالب 9 مضمون سازمان‌دهنده و3 مضمون فراگیر دسته‌بندی شده‌اند. مضامین فراگیر شامل چالش‌های درون‌سازمانی، مزیت رقابتی و محیط بازار و زیرساختهای قانونی و اجرایی می‌باشند. چالش‌های درون‌سازمانی از قبیل نوع نگرش نسبت به دارایی‌های فکری و فرایندهای ثبت در کنار هزینه‌ها و ساختارهای مورد نیاز باعث می‌شود ثبت و تجاری‌سازی اختراعات از اولویت اغلب شرکت‌ها خارج شود. مزیت رقابتی و محیط بازار ایران نیز از یک‌سو نمی‌تواند انگیزه‌های کافی را برای ثبت و تجاری‌سازی اختراع در شرکت‌های صنعتی فراهم کند و از سویی در ایجاد بسترهای لازم برای شرکت‌های دانش‌بنیان ضعیف است. علاوه بر این، زیرساختهای قانونی و اجرایی کارکردهای موثری را تا به امروز ارائه نداده و ضمانت کافی در حفاظت از حقوق دارایی‌های فکری و حمایت از تجاری‌سازی ندارد. نتیجه نهایی، عدم اعتماد و یا توان کافی در شرکت‌ها برای ثبت و تجاری‌سازی اختراعات است. در این راستا، سیاستهای آموزش، ترویج و فرهنگ‌سازی در مورد ارزش دارایی‌های فکری و همچنین استقرار موثر نظام مالکیت فکری و بهره‌برداری از حقوق آن در قالب قوانین مرتبط، باید با جدیت دنبال شود. اجرای سیاستهای حمایت از تجاری‌سازی اختراعات با تمرکز بر رفع چالش‌های شرکت‌های دانش‌بنیان باید همچنان ادامه یابد و ابزارهایی همچون اعطای اعتبار مالیاتی سرمایه‌گذاری شرکت‌های بزرگ در تجاری‌سازی اختراعات شرکت‌های کوچک، حمایت و استفاده از ظرفیت کارگزاران دانش و فناوری و ارتقاء برخی استانداردهای فناورانه مورد استفاده در صنایع می‌تواند در ترغیب شرکت‌های صنعتی نسبت به بهبود خط تولید، توسعه فناوری و نوآوری و تجاری‌سازی اختراعات توسط آنان موثر باشد.

patenting and commercialization of inventions in iran : challenges in the perspective of companies

patent commercialization, the process of transforming patented inventions into marketable products or services is a criticaldriver of knowledge-based economic growth.globally, only 10% to 20% of patents reach the commercialization stage. common causes of failure include low invention quality, highinvestment costs, technological immaturity, manufacturing limitations, and marketing barriers.in advanced economies, where the economic value of inventions is highly emphasized,companies account for approximately 90% of patent filings. corporate patenting offers strategic opportunities for commercialization and technological advancement.in iran, however, the situation differs sharply.the share of companies in granted patents remains below 10%, and the commercialization rate is estimated to be under 1%. this reflectssystemic weaknesses in patent registration and commercialization mechanisms that constrain the country’s progress toward a knowledgebased economy. adopting a qualitative research approach, this study employs inductive thematic analysis to explore why iranian firms and economic enterprises have played a limited role in patenting and commercialization despite their potential. data were collected through semi-structured interviews with knowledgebasedfirms, non–knowledge-based companies, technology brokers, and facilitators. the analysis identified nine organizing themes, grouped into three overarching categories: intra-organizational challenges, competitive and market environment, and legal and institutional infrastructures.