تحلیلی از وضعیت زیرساخت‌های آزمایشگاهی علم و فناوری در ایران و چالش‌های توسعه آن

توسعه علم، فناوری و نوآوری در هر کشوری، نیازمند سرمایه‌گذاری در طیف گسترده‎ای از زیرساخت‌ها از جمله زیرساخت‌های آموزشی، پژوهشی، توسعه فناوری، تجاری‌سازی و اطلاعاتی است. به عقیده بسیاری از صاحب‌نظران، نداشتن تحلیل جامع از وضعیت و چالش‌های زیرساخت‌های پژوهشی و آزمایشگاهی کشور، یکی از دلایل اصلی عدم تحقق اهداف تعیین‌شده برای جایگاه علمی ج. ا. ایران در منطقه، در نقشه جامع علمی و همچنین چشم‌انداز 20 ساله کشور در افق 1404 بوده است. در این مقاله با نگاهی به تجربه زیسته نویسندگان در زمینه شبکه‌سازی زیرساخت‌های آزمایشگاهی کشور در دو دهه گذشته، مهم‌ترین چالش‌های زیرساخت آزمایشگاهی توسعه علم و فناوری در کشور شناسایی و تبیین شده است. سرمایه‌گذاری ناکافی و پراکنده در زیرساخت‌های پژوهشی، ضعف فرهنگ همکاری، فقدان زیرساخت قانونی مناسب برای به‌اشتراک‌گذاری و تبادل تجهیزات و خدمات آزمایشگاهی، بهره‌وری پایین سرمایه‌گذاری‌های زیرساختی، توسعه نامتوازن منطقه‌ای، فقدان زیرساخت‌های بزرگ ملی دارای استانداردهای جهانی، اتکای بیش از حد توسعه زیرساخت‌ها به بودجه‌های دولتی و مشارکت ضعیف بخش خصوصی از مهم‌ترین چالش‌های زیرساخت آزمایشگاهی در ایران هستند. همچنین پیشنهادهایی در قالب سه سرفصل «اصلاح ساختار حکمرانی و سیاست‌گذاری حوزه زیرساخت آزمایشگاهی کشور»، «تدوین و تصویب قوانین تسهیل‌گر» و «طراحی و اجرای برنامه‌های حمایتی در سطح ملی» برای رفع چالش‌های زیرساختی توسعه علم و فناوری در کشور ارایه شده است. راهبردهای کلان پیشنهادشده شامل؛ «ارتقاء بهره‌وری زیرساخت‌های آزمایشگاهی»، «جلب مشارکت حداکثری بخش خصوصی برای سرمایه‌گذاری» و «تمرکز سرمایه‌گذاری‌های آتی دولتی بر ایجاد زیرساخت‌های بزرگ آزمایشگاهی با رعایت توازن منطقه‌ای» است. یکی از پیشنهادهای مهم برای ارتقاء بهره‌وری زیرساخت‌های آزمایشگاهی کشور، «رفع موانع قانونی پیش روی تهاتر، فروش، و یا اجاره دادن تجهیزات بلااستفاده» مراکز دانشگاهی و تحقیقاتی دولتی به سایر مراکز متقاضی است.

an analysis of the status of science and technology laboratory infrastructure in iran and the challenges of its development

the development of science, technology, and innovation in any country requires investment in a wide range of infrastructures, including educational, research, technology development, commercialization, and information infrastructures. according to many experts, the lack of a comprehensive analysis of the state of s&t laboratory infrastructures and the lack of solutions tailored to local conditions and challenges in this area have been one of the main reasons for the failure to achieve the goals set in the comprehensive scientific map (so called naghsheye jame'a elmi) of iran in the horizon 2025. in this article, looking at the authors' two decades of executive experience in the field of networking the country's laboratory infrastructures, the most important challenges to the development of s&t laboratory infrastructures in the country have been identified and explained. insufficient and scattered investment in research infrastructures, low productivity, unbalanced regional development, lack of large, world-class national infrastructures, excessive reliance of infrastructures on government budgets, and weak private sector investment are among the most important challenges to laboratory infrastructures in iran. also, suggestions have been made under the three headings of reforming the governance structure and policymaking in the field of laboratory infrastructure in the country, drafting and approving facilitating laws, and designing and implementing support programs at the national level to address the infrastructure challenges of s&t development in the country. the proposed macro strategies include; improving the productivity of laboratory infrastructure, attracting maximum private sector participation for investment, and focusing future government investments on creating large laboratory infrastructures in a world-class manner while respecting regional balance.