کاربست تحلیلی شبکه دانشی در روندیابی علم و فناوری در ایران

در سال‌های اخیر، در سطح بین‌المللی، شبکه علم به‌عنوان یکی از ابزارهای نوین و راهبردی تحلیل ساختار دانشی نظام‌های علمی جایگاه مهمی در سیاستگذاری علم و فناوری یافته است. این ابزار با فراهم‌ساختن امکان تحلیل شبکه‌ای از ارتباطات و مجاورت‌های دانشی میان حوزه‌های مختلف علمی، ضمن نمایان ساختن ساختار درونی نظام علم هر کشور، به شناسایی شکاف‌ها و ظرفیت‌های توسعه‌ای کمک شایسته‌ای می‌کند. پژوهش حاضر برای نخستین بار در کشور، از چارچوب «شبکه علم» بر مبنای شاخص مزیت نسبی آشکارشده برای تحلیل ساختار تولیدات علمی ایران بهره گرفته است و با هدف بررسی کاربردهای بالفعل و بالقوه شبکه علم در رصد تحولات علمی کشور و تدوین سیاست‌های مبتنی بر شواهد، به تحلیل ساختار تولیدات علمی جمهوری اسلامی ایران در بازه زمانی 2019 تا 2023 پرداخته است. برای دستیابی به این هدف، از شاخص مزیت نسبی آشکارشده به همراه رویکرد تحلیل شبکه‌ای و بر اساس داده‌های معتبر پایگاه سایمگو استفاده شده و نتایج حاصله با کشورهای منتخب از جنبه مقایسه تطبیقی بررسی شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که ساختار علمی ایران عمدتاً به صورت ساختاریافته و هدفمند در حوزه‌های پزشکی، علوم پایه و مهندسی شکل گرفته است و همزمان ضعف نسبی مشهودی در حوزه‌های علوم انسانی، میان‌رشته‌ای و محیط‌زیست به چشم می‌خورد. شبکه علم، مرزهای دانشی، شکاف‌های موجود و مسیرهای بالقوه توسعه علمی را تبیین کرده و بستری برای تصمیم‌سازی هدفمند در طراحی سیاست‌های پژوهشی، تخصیص بهینه منابع و جهت‌دهی به اولویت‌های آینده ایجاد می‌کند. نوآوری پژوهش حاضر در ارائه چارچوبی تحلیلی و کاربردی برای تلفیق کارویژه‌های رصد علمی با تصمیم‌سازی سیاستی بر پایه ساختار دانشی کشور است که می‌تواند نقش مهمی در ارتقای اثربخشی و کارایی نظام سیاستگذاری علم و فناوری ایران و تسهیل حرکت از رشد کمی صرف به توسعه متوازن و کیفی ایفا کند.

analytical application of science space in science and technology trending in iran

the transformation of science and technology policy in recent decades has heightened the need for advanced analytical tools capable of mapping national knowledge systems and forecasting developmental pathways. traditional metrics-such as publication counts, citation scores, and global rankings-remain valuablebut often overlook the structural, relational, and interdisciplinary dynamics that drive scientific progress. addressing these limitations, networkbased approaches have gained prominence in global science policy, enabling comprehensive representation of knowledge domains as interconnected structures and revealing both strengths and gaps in scientific production.within this framework, the science network, constructed using measures of revealed comparative advantage (rca) in scientific output, has emerged as a strategic tool. by mappingproximities between scientific fields, it identifies knowledge clusters, adjacent domains, and potential growth corridors. this study presents the first national-level application of the rca-based science network to iran’s science and technologysystem, examining its structure during 2018–2023 using bibliometric data from scimago. the dual objective is to explore the actual and potential uses of science-network analysis for monitoring scientific development and to generate evidencebased policy recommendations that support optimal resource allocation.