مروری انتقادی بر تجارب اولویت گذاری علم و فناوری در ایران؛ آسیب شناسی و الزامات بهبود

پژوهش حاضر قصد دارد با نگاهی نقادانه به آسیب شناسی تجربه های اولویت گذاری علم و فناوری در ایران بپردازد و بر این اساس به ارائه الزامات برای بهبود فرآیند اولویت گذاری در حوزه علم و فناوری بپردازد. این پژوهش از نظر هدف کاربردی است و از نظر رویکرد نیز در زمره پژوهش های کیفی قرار می گیرد. در این پژوهش به منظور گردآوری داده ها از دو روش تشکیل گروه کانونی و مطالعه اسناد و مدارک بهره برداری شده است. تحلیل داده ها نیز با روش تحلیل مضمون انجام شده است. نتایج پژوهش نشان می دهد که اولویت گذاری علم و فناوری در ایران دارای ضعف در سه زمینه است: 1) ضعف در محتوای اولویت ها شامل جامعیت به قیمت قربانی کردن مانعیت؛ کم توجهی به زمینه، ظرفیت ها، نیازها و مسائل کشور؛ و کلی گویی، تضاد و همپوشانی در اولویت ها؛ 2) ضعف در فرآیند تدوین اولویت ها شامل تخمین های نادرست و غیردقیق از منابع در دسترس؛ عدم شناخت دقیق از واقعیت های فضای بروکراسی و نهادی کشور؛ و غلبه رویکردهای غیرفراگیر و غیرمشارکتی؛ 3) ضعف در تحقق بخشی به اولویت ها شامل نداشتن برنامه های سیاستی و عملیاتی دقیق برای تحقق اولویت ها؛ تفکر کوتاه مدت و عدم پاسخگویی در قبال اولویت ها؛ و عدم ارزیابی و پایش مستمر تحقق اولویت ها. بعلاوه، الزاماتی در سه زمینه به منظور بهبود اولویت گذاری علم و فناوری پیشنهاد شده است: 1) الزامات بهبود محتوای اولویت ها شامل تعیین اولویت های دقیق، شفاف و مبتنی بر شواهد؛ متمرکز ساختن منابع محدود بر اولویت های کلیدی و راهبردی؛ و تدوین طرح های فناورانه مسئله محور، ماموریت گرا و مبتنی بر زمینه؛ 2) الزامات بهبود فرآیند تعیین اولویت ها شامل کسب شناخت مناسب از واقعیت های حکمرانی کشور؛ اتخاذ رویکردهای آینده نگرانه و مشارکتی؛ نوآوری های سیاستی برای کاهش وابستگی به منابع عمومی؛ بهره گیری از فناوری های اجتماعی برای اجماع سازی و گفتمان سازی؛ و حفظ استقلال و خودمختاری دولت در عین تعامل با ذینفعان؛ 3) الزامات بهبود تحقق بخشی به اولویت ها شامل نگاه و تعهد بلندمدت به اولویت ها؛ پایش و ارزیابی مستمر تحقق اولویت ها؛ نگاه فرابخشی و انسجام بخشی عمودی و افقی؛ میدان دادن به کارآفرینان سیاستی و کنشگران مرزی؛ و ضمانت تامین پایدار منابع مالی و زیرساخت ها. با شناسایی ضعف ها و پیشنهاد الزامات، این پژوهش قصد دارد زمینه را برای تجارب بهتر در زمینه اولویت گذاری علم و فناوری در ایران فراهم سازد.

a critical review of science and technology priority setting experiences in iran; pathology and requirements for improvement

the rapid development of emerging technologies in recent decades, along with their central role in driving economic growth and development, has drawn the attention of many policymakersand researchers in both developed and emerging countries. consequently, policymakers have become increasingly interested in planning the development of advanced technologies and applying these technologies to promote economic growth and development. on the other hand,today’s countries face limitations in financial resources and human capital, intense industrial and economic competition, as well as economic, social, and environmental challenges, and theemergence of new transformative technologies.therefore, they must prioritize science and technology. in this context, this research aims to critically analyze the experiences of science and technology prioritization in iran and to propose solutions for improving prioritization in this field.this research is applied in nature, as it aims to address a real issue: the analysis and identification of weaknesses and deficiencies in the approachesand processes for prioritizing science and technology in the country, while also providing requirements for improving and enhancing this prioritization field. in terms of its main approach,it falls within qualitative research, as the data and findings are presented as qualitative statements. two methods were employed to gather data: focus group discussions and document analysis. in the first method, a focus group consisting of nineexperts in science and technology policymaking was convened for a three-hour session at the national research institute for science policy. they provided their insights and perspectiveson the country’s experiences with prioritizing science and technology, and offered suggestions for improvement. in the second method, ten documents related to domestic experiencesof science and technology prioritization were analyzed, which introduced scientific, research, and technological priorities as well as national projects. thematic analysis was utilized fordata analysis. thematic analysis is a method for identifying, analyzing, and reporting patterns and themes within data, which various experts have employed in recent years to analyze issues in policymaking and management.