مطالعه تطبیقی آسیب‌پذیری خانوار: مرور دامنه‌ای حوزه‌ها و روش‌های اندازه‌گیری

مقدمه: ماهیت پیچیده و چندبعدی مفهوم آسیب‌پذیری در دو دهه اخیر موردتوجه قرار گرفته است، بااین‌حال هنوز تعاریف و روشهای استانداردی برای اندازه‌گیری آن در مطالعات داخلی و خارجی به کار نمی‌رود. ویژگیهای خانوارها به‌عنوان یک واحد تحلیلی مهم ازجمله مولفه‌های نسبتاً جدید سنجش آسیب‌پذیری قلمداد می‌شود که برتری آن نسبت به آسیب‌پذیری فردی از نقطه نظرات مختلف موردتوجه بوده و تحولات اجتماعی-جمعیتی اخیر در ایران و جهان بر اهمیت آن افزوده است.روش :تحقیق حاضر با استفاده از روش مرور دامنه‌ای و چارچوب روش‌شناختی پنج مرحله‌ای آرکسی و اومالی (2005)، به بررسی و نقد حیطه مفهومی، نظری و روش‌شناختی «آسیب‌پذیری خانوار» در مطالعات داخلی و خارجی طی سالهای 2010 تا 2022 (معادل 1389 تا 1401) پرداخته است.یافته‌ها :از میان 105 مطالعه مرورشده (28 مطالعه داخلی و 77 مطالعه خارجی)، می‌توان به ترتیب فراوانی از چهار حوزه اصلی آسیب‌پذیری محیط‌زیستی، اقتصادی، سلامت و اجتماعی در خانوار نام برد که نابرخورداری از نگاهی متعامل و درهم‌تنیده به این چهار بُعد مهم‌ترین ضعف شناسایی‌شده مطالعات در مقاله حاضر بود. به‌علاوه، بررسی تطبیقی نشان داد که اکثر مطالعات داخلی در پوشش موضوعات متنوع، شناسایی خانوارهای هدف، انتخاب چارچوب نظری گسترده و بهره‌گیری از سنجه‌های چندبعدی دارای ضعف هستند که باعث شده تا مطالعات مذکور در هنگام توضیح نحوه آسیب‌پذیری در سطح خانوار، به سمت تبیینهای فردگرایانه متمایل شوند.بحث :یافته‌ها بر لزوم گذار از نگاه سطحی به مفهوم خانوار و طراحی پیمایشهای طولی تاکید می‌کند که بتواند به افزایش تاب‌آوری خانوارهای آسیب‌پذیر و موفقیت سیاستهای رفاهی مربوطه در کشور کمک کند.

a comparative study of household vulnerability: a scoping review of the areas and measurement methods

introduction: the complex and multidimensional nature of the concept of vulnerability has received attention in the last two decades, however, definitions and standard methods for measuring it are still not used in domestic and foreign studies.  method: using a scoping review and the five-step methodological feamework of arksey and o’malley (2005), this study examines and criticizes the conceptual, theoretical and methodological field of “household vulnerability” in domestic and foreign studies during the 2010 to 2022.findings: among the 105 reviewed studies (28 domestic studies and 77 foreign studies), four main areas of environmental, economic, health and social vulnerability of household can be classified respectively, in which the most important weakness identified in these studies was the lack of an interactive and intersectional approach to different dimensions of household vulnerability. additionally, the comparative review showed that most domestic studies have weaknesses in covering diverse topics, identifying target households, choosing a broad theoretical framework, and using multi-dimensional measures, which has caused the mentioned studies to fail when explaining the way of vulnerability at the household level, lean towards individualistic explanations.discussion: the findings emphasize the necessity of moving from a superficial view to the concept of the household and designing longitudinal surveys that can help increase the resilience of vulnerable households and the success of related welfare policies across the country.