دولت پاتریمونیال قاجار و ستیزه های اشرافیت زمین دار زنجان؛ سیاست ها، پیامدها و نتایج

در سال‌های عصر مشروطه ولایت خمسه با مرکزیت زنجان از کانون‌های بحرانی کشور بود و به‌دلیل نزدیکی به دارالخلافه تهران و دارالسلطنه تبریز، سال‌های ناآرامی را سپری کرد. در این بین علاوه بر بحران‌های سیاسی در کشور، دشمنی خوانین خمسه (جهانشاه خان امیرافشار و ذوالفقارخان اسعدالدوله) بر سر تصاحب زمین‌های یکدیگر، نابسامانی‌های فراوانی را در سطح جامعه موجب گردید. این ستیزه‌ها بی‌تاثیر از سیاست‌های زمین‌داری دولت قاجاریه در دوره های ناصری و مظفری نبود. بنابراین مسئله اساسی این تحقیق، نسبت الگوی حکمرانی دولت قاجارها با رقابت‌ها و ستیزه‌های خوانین زمیندار زنجان بر اساس نظریۀ دولت پاتریمونیال ماکس وبر است. به‌نظر می‌رسد با توجه به تداوم ساختار سیاسی قاجاریه و گسترش دستگاه دیوان‌سالاری قاجار ها تا اواخر دوره ناصری، شاه در نقش حاکم پاتریمونیال، با توجه به سلطۀ سنتی و اختیارات نامحدود و نابسامانی‌های اقتصادی و سیاسی کشور، با فروش املاک خالصه و افزایش تیول در ایران، زمینۀ لازم را برای رقابت‌ها و اقتدار زمین‌داران فراهم ساخت. تداوم این سیاست‌های دولت قاجاریه در سال‌های منتهی به انقلاب مشروطه، موجب افزایش نفوذ زمین‌داران شد و با عنایت به ناکارآمدی نهادهای عصر مشروطه در رفع بحران زمینداری در مناطق مختلف کشور، مشکلات فزاینده‌ای در سال‌های بعد به‌وجود آورد. مقالۀ حاضر با گردآوری داده‌های کتابخانه‌ای و اسنادی، به شیوه توصیفی_تبیینی موضوع را مورد بررسی قرار داده است.

the qajar patrimonial state and the conflicts of the zanjanlandowning nobility: policies, consequences and results

during the constitutional years, khamsa province, centered in zanjan, was one of the crisis centers of the country and because of its proximity to tehran and tabriz, it spent years of unrest. in the meantime, in addition to political crises, the enmity of khamsa kings (jehanshah khan amirafshar and zulfiqar khan asad al-dawlah) over the appropriation of each other’s lands caused many disturbances.these conflicts were not unaffected by the land ownership policies of the qajar government. therefore, the main issue of this research is the relationship between the qajar governance model and the rivalries and conflicts of zanjan landowners based on max weber’s theory of patrimonialgovernment. it seems that due to the continuation of the qajar political structure until the end of the nasrid period, the shah, in the role of the patrimonial ruler, due to the traditional domination and unlimited powers and economic and political disturbances, by selling the khalsa properties and increasing the royalties, created the necessary ground for competitions and theauthority of the landowners. the continuation of these policies of the qajar government in the years leading to the constitution, increased the influence of the landowners, and due to the ineffectiveness of the institutions of the constitutional era in solving the land crisis, it caused increasing problems in the following years .the present article has investigated the subject in adescriptive-explanatory manner by collecting library and documentary data.