ریشه‌یابی منشا مبانی بنیادین آیین یارسان در فِرَق اسلامی

اهل‌حق (آیین یارسان) یک جریان فکری مذهبی درون دینی اسلامی است که پیشینیۀ زیادی دارد. تاریخ شکل‌گیری و مبانی اعتقادی و ریشۀ باورهای آن به‌سبب پیچیدگی و بیان تمثیلی و نمادین و رمزواره بودن ادبیات آیینی‌اش، در هاله‌ای از ابهام فرورفته‌است؛ ازاین‌رو پژوهشگران دربارۀ پیدایش تاریخی و ریشۀ مبانی و باورهای اهل‌حق، آرا و نظرات متفاوت و متناقضی اظهار داشته‌اند و عالمان اهل‌حق نیز در این باره نظرات گوناگونی نشان داده‌اند. با رمزگشایی از متون مذکور و نیز ترجمه و تفسیر عبارات و مفاهیم فنی کلام‌یاری که با اصطلاحات خاص زبان کلامی بیان شده‌است، می‌توان ماهیت این آیین را مطالعه و بررسی کرد. مقالۀ حاضر به این پرسش پاسخ داده‌است که مبانی باورها و اصول اعتقادی آیین اهل‌حق با کدام‌یک از فرقه‌های اسلامی همسوست و در چه نمودهایی وجه اشتراک دارد؟این نوشتار با روش توصیفی تحلیلی با تکیه بر متون اولیۀ اصلی خطی که به گویش‌های گوناگون زبان کُردی سروده شده‌است، مبانی و اصول اعتقادی و باورهای اساسی اهل‌حق مانند تجلی ذات خدا در عالم و انسان، چرخۀ حیات (دونای دون) که به بیان سیر تکامل روح انسان می‌پردازد و کیفیت ارتباط فرشتگان با انسان که با عبارات و تعابیر مختلفی همچون تجسد و حلول و نماد و تجلی پردازش شده را بررسی و تبیین کرده‌است. در ادامه، ریشۀ آغازین این مبانی را در فرقۀ کیسانیه نشان داده‌است. در منابع آیینی اهل‌حق، توجه به دو شخصیت محمد حنفیه و مختار ثقفی که در اندیشۀ کیسانیه نیز مورد توجه هستند، ارتباط آیین اهل‌حق و کیسانیه را بیشتر می‌کند. اهل‌حق در گذر زمان تحت تاثیر شرایط پیرامونی و نیز شرایط درون‌آیینی، توسعه و تعمیق یافته و به شکل امروزی درآمده‌است. افزون بر آن، باور به سه امام معصوم از دیگر مشترکات اهل‌حق و کیسانیه است. تاثیرپذیری این اندیشه از برخی فِرَق مانند مخمسه و منصوریه و نیز متصوفه که تحولات اساسی در شکل‌گیری و سامان یافتن سازمان این آیین را در پی داشته‌است، از دیگر اهداف این مقاله است.

the origins of the fundamental bases of yarsanism in the islamic sects

in cosmology of certain shamanisms, and specifically the asian shamanism, the universe is embodied with three different cosmic regions, connected to each other through a central axis. shamans are able to ascend to the skies and convene with the gods, or descend to the underworld and battle with the demons of death. in the state of ecstasy, they descend to the underworld, and learn the ways to conquest the demons from those gods ruling the underworld. for altaic people, “the descent to the underworld” is the function of black shamans whereas “the magical flight” is that of the white shamans. several of the most famous journeys to the underworld in epic literature and mythological sources are structurally shamanic. the mystics use the shaman methods to reach the state of ecstasy. in this article, we have investigated the effects of the duality phenomenon in shamanism, by looking at the iranian mythical resources, we have analyzed two mythical characters named jam and afrasiab’s trips to the underworld, which are named “var jamkard” and “the descend of afrasiab to the underworld”. we have also used the universal symbolism of “the difficult bridge or the passageway,” that has examples in the rapturous trips of the asian shamans, to discuss the zoroastrianism myth of chinvat.