سیمای درویشان و صوفیان در سفرنامه‌های سیاحان اروپایی عصر قاجار

سفرنامه‌های فرنگیان در فهم «نگاه دیگری»، حوزۀ مردم‌شناسی و مطالعات تاریخ فرهنگی - اجتماعی پراهمیت است. یکی از موضوعات برجسته در سفرنامه‌های اروپایی، به ویژه در عصر قاجاریه، تصوف و درویشی است. بر این اساس، مبنای جستار حاضر، واکاوی و تحلیل آن دسته از سفرنامه‌های سیاحان اروپایی عصر قاجار است که در گزارش، توصیف - و گاه تحلیلِ- خود به درویشان پرداخته‌اند. مواردی چون سلسله‌های تصوف، درویشان به مثابه یک طبقه، و سلوک و جهان‌بینی آنان در نوشته‌های این سیاحان به وضوح مشهود است که اغلب، با تصوف‌ناشناسی، پیش‌داوری، ظاهربینی و جعل همراه شده است. رهیافت این پژوهش نشان می‌دهد چهار مولفۀ «ادب شفاهی درویشان»، «اعتقادات و باورها»، «دریوزگی و بیکارگی»، «استعمال مسکرات و مواد خلسه‌آور» در سفرنامه‌های غربی نمود بیشتری دارد. تعداد اندکی از این سفرنامه‌نویسان از جمله پولاک، براون و گوبینو، رویکردی شرق‌شناسانه در معنای تحقیقی- تتبعی آن نسبت به تصوف دارند و آن را با مشاهدات خود، تلفیق کرده‌اند؛ از جمله این که دربارۀ سلسله‌های صوفیانۀ عصر قاجار، به ویژه اهل حق، خاستگاه تصوف، و اندیشۀ اشراقی ایرانی، گزارش‌هایی ارائه کرده‌اند. جدا از این، در دیگر سفرنامه‌ها، غالباً به روح تصوف اشاره‌ای نمی‌شود. در اغلب این سیاحت‌نامه‌‌ها تصوف و عرفان، به مکتب سستی و بی‌قیدی تنزل یافته است و درویشان دوره‌‌گرد و قصه‌گو گرفتار چرس و بنگ تصویر شده‌اند. نتایج تشریح و تحلیل سفرنامه‌های مذکور نشان می‌دهد که گزارش این سیاحان از تصوف عصر قاجار، در قالب «درویش‌نگری ظاهری»، همراه با «تعمیم‌دهی»، «عیب-نمایی»، «عجیب و غریب‌نگری» و «بزرگ‌نمایی» روایت شده است.

dervish study of the qajar era from the perspective of travelogues of european travelers

european's travelogues are important in understanding another view,  in anthropology and cultural-social history studies area. sufism and dervishes are one of the prominent topics in european travelogues, especially in the qajar era. from this perspective, the present research is based on the analysis of the travelogues of the european travelers of the qajar era, who have described and sometimes analyzed dervishes in their reports. it’s obviously clear that issues such as:sufi dynasties  considering dervishes as a class, sufism lineages, and dervishes' behavior and worldview are often associated with ignorance of sufism, prejudice, superficial, and incognito. the approach of this research shows the four components of oral dervish literature, beliefs, beggary and unemployment, external journey, spells and magic. using intoxicants and hypnotic substances are  more prominent in western travelogues. a few of these travel writers, including polak, browne, and gobineau, have an orientalist approach in its research-following sense towards sufism and have combined it with their observations; among other things, they have presented reports about the sufi dynasties of the qajar era, especially ahl al-haq, the origin of sufism, and iranian enlightenment thought. apart from this, in other travelogues, the spirit of sufism is often not mentioned. in most of these travelogues, sufism and mysticism have been relegated to the school of laziness and unrestrainedness, and wandering dervishes and storytellers have been portrayed as addicted to weed and marijuana. the results of the description and analysis of the aforementioned travelogues show that the reports of these travelers about sufism in the qajar era has only been narrated  in the form of affected dervishism, along with generalization, defects, strangeness and magnification.