تاملی بر وجود و ماهیت «اراده آزاد» در قرائت حقوق و اخلاق عصب‌شناختی

زمینه و هدف: مدافعان مکتب جبرگرایی با تکیه بر یافته‌های نوین دانش علوم اعصاب، قائل به وهمی‌بودن اراده در انسان بوده و معتقدند که همه افراد تحت تدبر و دیکتاتوری مغز خود قرار دارند. آیا ما واقعاً اراده آزاد داریم؟ آیا اراده آزاد یک مفهوم انتزاعی توهمی است یا کیفیت حقیقی در انسان می‌باشد؟ با عنایت به یافته‌های نوین دانش بشری چه تعریفی از اراده آزاد انسان می‌توان ارائه داد؟ پاسخ به این سوالات از آن جهت حائز اهمیت است که انکار اراده آزاد به معنای نفی هرگونه مسئولیت کیفری و به طور کلی انکار ضرورت وجودی قواعد حقوق کیفری در نظم هنجاری جامعه می‌باشد. این تصور می‌تواند به بی‌نظمی (آنارشی) تبدیل شود. مقاله حاضر در تلاش است تا با امعان رویکرد میان‌رشته‌ای حقوق، اخلاق و علوم اعصاب‌شناختی پاسخ قانع‌کننده‌ای برای رد شبهه واردشده از سوی مکتب جبرگرایی عصب‌شناختی ارائه داده و اراده آزاد را بازتعریف نماید.روش: پژوهش حاضر از نوع مرور روایتی به ‌روش توصیفی تحلیلی می‌باشد و روش جمع‌آوری اطلاعات آن به صورت جستجوی کتب و مقالات دهه اخیر (22-2012 م.) در پایگاه‌های معتبر web of science، scopus و pubmed است.ملاحظات اخلاقی: در تمام مراحل نگارش پژوهش حاضر، ضمن رعایت اصالت متون، صداقت و امانتداری رعایت شده است.یافته‌ها: اراده آزاد بسته به قرائت فکری و بافتار هر علم، تعاریف مختلفی دارد که البته تا حدود قابل توجهی در ماهیت امر یک مفهوم را افاده می‌کند: کیفیت نفسانی برای انجام رفتار مبتنی بر غرض و تامل اراده خود از ارکان اختیار (به معنای عام) است و در عبارتی ساده می‌توان اختیار را قدرت برگزیدن امر مطلوب در میان گزینه‌های پیش رو نسبت به پدیده‌های هستی تعریف نمود. برای آنکه مجرمیت به یک فرد منتسب شود منوط بر این است که او افزون بر اراده آزاد در فعل یا ترک فعل مجرمانه، قدرت لازم بر انجام آن نیز داشته باشد. هوشیاری در مرکزیت تعریف اراده آزاد قرار دارد؛ هوشیاری همان خودآگاهی است که آگاهی (به مفهوم خاص) و برانگیختگی لوازم تحقق آن هستند.نتیجه‌گیری: بررسی‌های عصب‌شناختی اختیار انسان از طریق تکنیک eeg نشان می‌دهد که اراده آزاد طیفی از عناصر ذاتی و ضروری را در یک توالی منسجم و با ارتباط ناگسستنی دربر دارد: انگیزه شامل غرض و تامل (به تعبیر فلاسفه اسلامی تصور، تصدیق و شوق) و عزم شامل پتانسیل آمادگی، آگاهی از قصد و اقدام. با این اوصاف می‌توان اراده آزاد را این‌گونه تعریف کرد: کیفیت نفسانی برای انجام رفتار هوشیارانه مبتنی بر غرض و تامل که در طیفی از عناصر از انگیزه تا عمل محقق می‌گردد.

a reflection on the existence and nature of free-will in the context of neurolaw and neuroethics

background and aim: proponents of the school of neurodeterminism, based on new findings from neuroscience, believe in the illusion of free will in man and claim that all individuals are under the control and dictatorship of their brains. do we really have free will? is free will an illusory abstract concept or a real quality in man? what is the definition of human free will in light of the new findings of human knowledge? the answer to these questions is important because the denial of free will means the denial of any criminal responsibility and in general the denial of the existence of the rules of criminal law in the normative order of society. this perception can turn into anarchy. the present article seeks to provide a convincing answer to the rejection of the skepticism introduced by the school of neurodeterminism and to redefine free will by examining the interdisciplinary approach of law, ethics and cognitive neuroscience.methods: this research is of theoretical type and the research method is descriptive-analytical and the method of data collection is library and has been done by referring to documents, books and articles.ethical considerations: in order to organize this research, while observing the authenticity of the texts, honesty and fidelity have been observed.results: consciousness is central to the definition of free will; consciousness is self-awareness, which awareness (in the narrow sense) and arousal are the necessary means for its realization.conclusion: free will includes a range of substantive and necessary elements in a coherent and inextricably linked sequence: motivation includes intention and delibration (in the words of islamic philosophers, imagination, acknowledgment and enthusiasm) and determination includes the potential for preparation, awareness of intention and action. with these words, free will can be defined as follows: an intrinsic ability to perform conscious behavior based on purpose and reflection, which is realized in a range of elements from motivation to action.