نابسامانی قانونیِ رضایت و برائت پزشکی و سوءتاثیر آن بر نقض حقوق مبتلایان به اختلالات روان‌شناختی

زمینه و هدف: آگاهی از مداخلات درمانگر، شامل اطلاع بیمار از ماهیت تصمیم پزشکی، روش‌های درمانی، خطرات و مزایای درمان پیشنهادی و عوارض احتمالی هر روش درمانی است. نقص درک هر یک از عناصرِ ضایت و برائتِ کسب‌شده از بیمار را مخدوش می‌کند، نقض اخلاق پزشکی است و موجب مسئولیت مدنی و کیفری برای درمانگر نیز می‌گردد. در فوریت‌های پزشکی، آگاه‌سازی بیمار یا نماینده قانونی وی از از پیچیدگی‌ها و خطرات درمان، ناممکن یا دشوار و وقت‌گیر است و اصلاح استانداردهای قانونیِ مداخلات پزشکیِ اورژانسی در حقوق سلامت ایران به ویژه در مورد بیماران مبتلا به اختلالات روان‌شناختی را می‌طلبد. روش: پژوهش حاضر، از نوع مروری و با رویکرد «مطالعات انتقادی حقوق» است، بدین‌جهت کتب و مقالات مرتبط از پایگاه‌های اطلاعاتی با زبان فارسی شامل sid و magiran و پایگاه‌ داده‌های science direct، pubmed و موتور جستجوی google scholar استخراج شد. جستجو بدون محدودیت زمانی تا ژوئن 2024 و با استفاده از واژگان کلیدی criminal law, ems, mental disorders, patient rights, victimization انجام شد. پس از مطالعه و انتخاب 25 منبع از میان 61 کتاب و مقاله (فارسی و انگلیسی)، مقاله با تمرکز بر ارائه تحلیل حقوقی انتقادی و عدم اکتفا به مرور پژوهش‌های مذکور تالیف یافت. ملاحظات اخلاقی: در تمام مراحل نگارش پژوهش حاضر، ضمن رعایت اصالت متون، صداقت و امانتداری رعایت شده است. یافته‌ها: «آیین‌نامه اجرایی نحوه نگهداری و درمان مجانین» (مصوب 1398 ش.) و «لایحه حمایت از حقوق افراد مبتلا به اختلالات روانی» (تدوین‌شده، 1399 ش.) ایرادهای قانون مجازات اسلامی و قانون آیین دادرسی کیفری در مورد رضایت و برائت کادر درمان از بیمار را رفع نکرده و چالش بزهکاری/ بزه‌دیدگی بیماران روانی دارای اختلالات روان‌شناختی در فرایند انتقال به اورژانس همچنان فاقد مقررات شایسته است. نتیجه‌گیری: مقررات تصدی حرفه‌های پزشکی و مشاغل مرتبط از یک سیاست کیفری هماهنگ و منسجم به ویژه در مورد شرایط، قلمرو و ضمانت اجراهای حقوقی رضایت و برائتِ درمانی پیروی نمی‌کند. میان ماده 492 قانون مجازات اسلامی (مصوب 1392 ش.) و تبصره 1 ماده 496 این قانون در مورد ماهیت رضایت و برائت پزشکی و بار اثبات حقوقی آن و اجتماع سبب و مباشر قصور پزشکی (پزشک و دیگر عضو کادر درمان) تعارض وجود دارد. همچنین اصلاح لایحه حقوق افراد مبتلا به اختلالات روانی، قبل از تصویب در مجلس شورای اسلامی، به ویژه از حیث ضرورت شفاف‌سازی مواد این لایحه در مقوله دستور بستری بیماران مبتلا به اختلالات روان‌شناختی، ضروری و تعیین مدت و نحوه اجرای آن نیز لازم است، زیرا تاکنون مغفولِ قانونگذار بوده است.

the legal problem of medical consent and acquittal and its negative impact on the violation of the rights of patients with mental disorder

background and aim: awareness of the therapist's interventions includes informing the patient of the nature of the medical decision, treatment methods, the risks and benefits of the proposed treatment and the possible side effects of each treatment method. failure to understand these elements distorts the consent and acquittal obtained from the patient; it is considered a violation of medical ethics and causes civil and criminal liability for the therapist. in medical emergencies, it is either impossible or difficult and time-consuming to inform the patient or his/her legal representative of the complications and risks of treatment, necessitating the modification of the legal standards of emergency medical interventions in iranian health law, especially in the case of patients with mental disorders.methods: the present study is a narrative review with a critical legal studies (cls) approach. to this purpose, relevant books and articles were extracted using farsi databases such as sid and magiran and international databases including science direct, pubmed, and google scholar motor engine. the search was conducted without the limitation of   until june 2024, using the keywords criminal law, ems, mental disorders, patient rights, victimization. the present study is conducted after reviewing 25 references out of a total of 61 farsi and english books and articles, focusing on presenting a critical legal analysis and not limited to reviewing the mentioned studies.ethical considerations: throughout all the stages of conducting this research, authenticity of sources, honesty and integrity have been observed.results: the executive regulations on the maintenance and treatment of individuals with mental health conditions (approved in 2019) and the bill for the protection of the rights of individuals with mental disorders (drafted in 2020) have not addressed issues related to healthcare providers’ consent and acquittal of the patients, as outlined in the islamic penal code and the criminal procedure code. the challenge of criminality/victimization of patients with mental disorders during the transfer to the emergency department is still not adequately regulated.conclusion: the regulations governing the practice of medical professions and related occupations do not adhere to a coordinated and consistent criminal policy, especially regarding the conditions, scope, legal enforcement guarantees for medical acquittal and consent. between article 492 of the islamic penal code (approved in 2013) and note 1 of article 496 of the same code contain contradictions regarding the nature of medical consent and acquittal, the related legal burden of proof and the concurrence of causation and agency in cases of medical malpractice (involving the physician and other members of the medical staff). furthermore, it is necessary to amend the bill of rights of individuals with mental disorders, before it is approved by the islamic consultative assembly (iranian parliament), especially regarding the need to clarify the provisions of this bill concerning hospitalization orders for patients with psychological disorders. it is also essential to determine the duration and manner of its implementation, since it has been overlooked by the legislator thus far.