جستجوی نویسندۀ پنهان! آیا رسالۀ تادیبُ‌الرجال و معایبُ‌الرجال یک نویسنده دارد؟

این پژوهش به بررسی و مقایسۀ دو رساله تادیب‌الرجال و معایب‌الرجال می‌پردازد که در پاسخ به رسالۀ تادیب النسوان در دورۀ قاجار نگاشته شده‌اند. هدف اصلی، تعیین هویّت نویسندۀ مجهولِ تادیب‌الرجال و بررسی فرضیۀ نگارش آن به قلم بی‌بی‌خانم استرآبادی، نویسندۀ معایب‌الرجال است. روش پژوهش، تحلیل سبک‌شناختی با استفاده از هوش مصنوعی و الگوریتم‌های پردازش زبان طبیعی، در سه لایۀ واژگانی، نحوی و گفتمانی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که علیرغم وجود شباهت‌هایی در لحن و گفتمان، تفاوت‌های قابل‌توجهی در تیپ شخصیتی، تحلیل احساسات و سبک نوشتاری نویسندگان وجود دارد. تادیب‌الرجال لحنی آرام و همدلانه دارد و بر اصلاح فردی تاکید می‌کند؛ درحالی‌که معایب‌الرجال لحنی انتقادی و اعتراضی داشته و به دنبال اصلاحات اجتماعی است. بررسی واژگان تک‌بسامد و ساختارهای نحوی نیز تفاوت‌های قابل‌توجهی را نشان می‌دهد. اگرچه پیکرۀ پژوهش ذیل ژانری واحد و گفتمانی یکسان قرار دارد اما مجموع یافته‌های پژوهش، نمایانگر دو جهان متنی متفاوت و دو رویکرد مجزا در اصلاح جامعه هستند. درنهایت، با توجه به تفاوت‌های موجود در سبک نوشتاری، فرضیه یکسان بودن نویسندگان هر دو رساله رد می‌شود.

searching for the hidden author: do ta'dīb al-rijāl and maʿāyib al-rijāl share the same writer?

this study examines and compares two treatises—ta'dīb al-rijāl and maʿāyib al-rijāl—both written in response to ta'dīb al-niswān during the qajar era. the primary aim is to identify the anonymous author of ta'dīb al-rijāl and to evaluate the hypothesis that it was written by bibi khanum astarabadi, the known author of maʿāyib al-rijāl. the methodology employs stylistic analysis augmented by artificial intelligence and natural language processing algorithms across three levels: lexical, syntactic, and discursive. the findings indicate that, despite certain similarities in tone and discourse, there are significant differences in authorial persona, sentiment patterns, and writing style. ta'dīb al-rijāl adopts a calm and empathetic tone, emphasizing individual reform, whereas maʿāyib al-rijāl exhibits a critical and protest-oriented tone aimed at broader social reform. analyses of hapax legomena and syntactic structures further highlight substantial distinctions. although the corpus belongs to a shared genre and discursive tradition, the overall results reveal two distinct textual worlds and divergent approaches to social critique. ultimately, the notable stylistic differences lead to the rejection of the hypothesis that both treatises were authored by the same individual.