«مرغ آمین» در فرهنگ‌های فارسی و فرهنگ ایرانی

مرغ آمین پرنده‌ای افسانه‌ای است که به باور عامّه دائماً در حال پرواز است و آرزوهای انسان‌ها را برآورده می‌کند. تعبیر «مرغ آمین» در عربی وجود نداشته است. در فارسی نیز تا پیش از صفویّه به کار نرفته است. قدیم‌ترین سندی که در آن تعبیر «مرغ آمین» به کار رفته، بیتی از منظومۀ مهر و وفای باقری هروی (ساخته شده میان 996-1012 ق) است. قدیم‌ترین فرهنگ‌های مشتمل‌بر سرمدخلِ «مرغ آمین» چراغ هدایت (تالیف: 1147 ق) و مصطلحات الشّعراء (آغاز تالیف: 1149 ق) است. امّا نویسندگان این فرهنگ‌ها در تشخیص هویت مرغ آمین اختلاف دارند: علی‌خان آرزو آن را ستارۀ کفّ الخضیب و سیالکوتی مَل وارسته آن را فرشته دانسته است. امّا حق با کدام است؟ این پژوهش جست‌وجویی است برای پاسخ به این پرسش. روش تحقیق در این پژوهش، تحلیل توصیفی-تاریخی با استناد به منابع اصیل، نسخ خطی، فرهنگ‌های فارسی، متون دینی (قرآن، حدیث، تفاسیر) و حتّی کتیبه‌ها و ادبیات عامیانه است. برای این کار ابتدا با بررسیِ برخی از متون ادبی و همچنین با کمک پیکره‌های در دسترس شواهد کاربرد «مرغ آمین» در متون فارسی گردآوری شد. سپس اقوال فرهنگ‌نگاران و اطلاعاتِ مرتبطِ دیگر با مراجعه به متون گوناگون جمع‌آوری شد. در ادامه تمامی یافته‌ها مقایسه و طبقه‌بندی و توصیف و تحلیل شد. در این پژوهش مشخّص شد که خاستگاهِ اصلیِ «مرغ آمین» بعضی احادیث و روایات دینی است. مرغ آمین در روایاتِ اولیّه فرشتۀ آمین بوده است و سپس در قرن‌های نهم و دهم هجری بعضی از فرهنگ‌نگاران، «اختر» را برابر با فرشتۀ آمین تعریف کرده‌اند (اخترِ آمین) و درنهایت در اواخر قرن دهم یا اوایل قرن یازدهم هجری آخرین مرحلۀ تکامل رخ داده و مرغِ آمین شکل گرفته است.

amin bird (morq-e āmin) in persian dictionaries and iranian culture

a mythical bird in persian literature that flies continuously and fulfills people's wishes. the expression morq-e āmin did not exist in arabic and it was not used in persian until the safavid era. the oldest document in which the phrase morq-e āmin is used is a verse from the poem mehr-o vafa by baqeri heravi (composed between 996-1012 ah). the oldest lexicographers who have included the headword morq-e āmin in their dictionaries and defined its meaning are s. a. arezu in the cheraq-e hedayat (compiled in 1147 ah) and s. m. waraste in the mostalahat al-sho`ara (compiled in 1149 ah). however, they differ in identifying the identity of the morq-e āmin, and arezu considered it the kaff al-khazhib star (beta cassiopeiae) and waraste considered it the angel. but who is right? this research is a search for an answer to this question. the research method in this study is descriptive-historical analysis, citing original sources, manuscripts, persian dictionaries, religious texts (quran, hadith, commentaries), and even inscriptions and folk literature. for this purpose, evidence of the use of morq āmin in persian texts, the statements of lexicographers, and other related information were first collected by referring to various persian and arabic texts. subsequently, all the findings were compared, classified, described and analyzed. this research revealed that the origin of the amin bird is some religious hadiths and narrations. in the early narrations, it was the amin angel, and then in the ninth and tenth centuries ah, some lexicographers equated akhtar (star) with the amin angel, and finally, in the late tenth or early eleventh century ah, the final stage of evolution occurred and the amin bird was formed.