تاملی در معنا و ریشه‌هایِ بیت «آن جهان شهری‌ست پر بازار و کسب ‏…‏» از مولانا

در تفسیر بیتِ «آن جهان شهری‌ست پر بازار و کسب/ تا نپنداری که کسب اینجاست حسب» عمومِ مفسّران صرفاً به ذکر امکانِ کسب در آخرت یا توجّهِ مولانا به نتیجۀ اعمالِ نیک در دنیا با تنعّم در آخرت بسنده کرده‌اند. لکن نگارندگان این سطور این بیت را با حدیثِ «سوق‌الصور» مرتبط می‌دانند که با تفسیر به عمل آمده فهمی بدیع و نوآور محسوب می‌شود. این مفهوم نزد مولانا را می‌توان با «سوق‌الصور» نزد ابن‌عربی نیز قابل تطبیق دانست؛ زیرا او بیش از همه در این باب سخن گفته است. پس از ذکرِ مختصرِ تفسیرِ تمامِ شارحانِ مطرحِ مثنوی، ارتباطِ این بیت با مفهوم کسب در آخرت، اولاً به معنای امکان چنین کسبی و ثانیاً مرتبط با مفهومِ کسبِ صورِ اخروی‌ طرح می‌شود. کسبِ صورِ اخروی در برابرِ کسبِ دنیا قرار گرفته است و مولانا کسب دنیا را در مقابل کسب آخرت چون بازیِ کودکانه تمثیل می‌کند که فهم چراییِ آن از نتایجِ پژوهشِ پیش‌رو است.

a reflection on the meaning and origins of mowlana’s verse «yonder world is a city full of bazaar and ‎gain»‎

in interpreting the verse yonder world is a city full of bazaar and gain, most commentators have confined themselves to either reading it as a general reference to the possibility of gain (kasb) in the hereafter, or mowlānā’s concern with the consequences of virtuous actions in this world -which yield wealth and enjoyment in the afterlife. however, the author considers this verse related to the hadith of ṣuq al-ṣuwar (the bazaar of forms) and through this interpretation proposes a fresh and innovative understanding. this concept may also be viewed in relation to thr notion of ṣūq al-ṣuwar as articulated by ibn al-ʻarabī, who has spoken on this matter more extensively than others. in this article, after a brief overview of the interpretations provided by all prominent commentators of the mas̲navī, the connection of this verse with the concept of the gain in the otherworld is addressed -firstly in the sense of possibility of such gain, and secondly in relation to the notion of gain otherworldly forms. to gain otherworldly forms is contrasted with the worldly gain, and mowlana portrays worldly gain, in contrast to gain in hereafter, as a child’s play. understanding the reason for that and realization of the utopia in the afterlife through ṣūq al-ṣuwar are of the important findings of this study.