ترجمۀ رباعیّات خیّام فیتزجرالد: از درمانگری شخصی تا درمانگری اجتماعی

در عرصۀ ادبیات جهان و داد و ستد فکری و ادبی میان فرهنگ‌ها و ملل مختلف، بدون تردید هیچ شاعری به‌اندازۀ عمرخیّام و رباعیّاتش بر فضای فرهنگی، ادبی و فکری اروپا، به‌ویژه انگلستان دورۀ ویکتوریا اثرگذار نبوده ‌است. در این دوره طبقۀ متوسط، به‌واسطۀ ثروت حاصل از فعالیت‌های تجاری و استعماری و با تکیه بر پایگاه دینی‌اش بر تمام عرصه‌های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و فکری انگلستان سلطه داشت و ارزش‌های آن به ارزش‌های حاکم و مبنا تبدیل شده بود. امّا با آغاز نیمۀ دوم قرن نوزدهم، سلطۀ مرجعیّت‌های این طبقه با چالش‌های سهمگین از جانب پژوهش‌گران علوم تجربی و اجتماعی مانند داروین، مارکس، نیچه و فروید مواجه شد و این چالش‌ها ازهرجهت باعث تزلزل روحی، معنوی و اجتماعی این طبقه شد. ترجمۀ رباعیّات خیام را فیتزجرالد در چنین فضایی منتشر کرد. مسئلۀ مورد بررسی در این مقاله چراییِ «پذیرش» این ترجمه در این دوره است. در پاسخ، دو عامل زندگیِ شخصی مترجم و وضعیت اجتماعی، فرهنگی و به‌ویژه فکری آن دوره نقش بسزایی دارند؛ با این تاکید که کار ترجمۀ رباعیّات ابتدا برای فیتزجرالد نقش نوعی درمانگری شخصی را داشته که بعدها از طریقِ مراجع میدان فرهنگی و ادبی به‌نوعی درمانگری اجتماعی تبدیل شده است.

fitzgerald’s rubáiyát of omar khayyám: from personal therapy to social therapy

in the realm of world literature and cross-cultural intellectual exchanges, few poets have wielded as profound an influence as omar khayyam and his rubaiyat, particularly in shaping the cultural, literary, and intellectual landscape of europe, especially victorian england. during this period, the middle class, bolstered by wealth from commercial and colonial endeavors and grounded in protestant christian values, dominated england’s economic, social, and cultural spheres. however, by the mid-19th century, this dominance faced significant challenges from revolutionary thinkers such as darwin, marx, nietzsche, and freud, whose ideas sparked spiritual and social upheaval, particularly among intellectuals, writers, and artists. it was in this climate of instability that edward fitzgerald’s translation of the rubáiyát of omar khayyám emerged. this article explores the reasons behind the enthusiastic reception of fitzgerald’s translation during this transformative era. it argues that two key factors contributed to its success: the translator’s personal circumstances and the broader social, cultural, and intellectual conditions of the time. initially, the translation served as a form of personal therapy for fitzgerald, reflecting his own struggles and worldview. however, through its adoption and promotion by influential figures in the intellectual, cultural, and literary fields, the rubaiyat transcended its personal origins to become a source of collective solace and reflection, effectively functioning as a form of social therapy for a society grappling with existential uncertainties.