آینده‌پژوهی هویت دینی در ایران با رویکرد تحلیل لایه‌ای علت‌ها (cla)

هویت دینی در جامعه ایران به‌عنوان یکی از ابعاد اساسی فرهنگ و زیست اجتماعی، همواره تحت تاثیر تحولات تاریخی، اجتماعی و جهانی قرار داشته است. در دکترین جمهوری اسلامی، هویت دینی جایگاهی ویژه دارد و مساله اصلی، چگونگی تحول و استمرار آن تحت تغییرات اجتماعی، فرهنگی و جهانی است. این پژوهش با رویکرد تحلیلی-توصیفی، وضعیت هویت دینی در ایران را بررسی کرده و پیامدهای آن را در آینده ترسیم کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که هویت دینی تحت تاثیر عواملی مانند فردگرایی، تغییر سبک زندگی، کاهش نقش نهادهای دینی، جهانی‌شدن، فناوری‌های نوین و مشکلات اقتصادی دچار تحول شده و این تغییرات در سطوح کاهش پایبندی، تغییر سبک زندگی، تقلیل نقش دین در عرصه عمومی و ظهور نگرش‌های جدید به دین نمایان است.با استفاده از تحلیل لایه‌ای علت‌ها (cla)، چهار سناریو برای آینده هویت دینی ارائه شده است: تلفیق دین با فناوری تحت عنوان دین دیجیتال؛ فروپاشی هویت دینی و تبدیل دین به مسئله‌ای فردی و فرهنگی؛ دوام دین با تغییرات جزئی به‌عنوان محور فرهنگی؛ و نقش فعال نگهبانان ارزش‌ها در حفظ و ترویج هویت دینی. پیشنهادهای پژوهش شامل تقویت آموزش دینی، توجه به معیشت و تقویت عقلانیت دینی همراه با حفظ مناسک است. بازنگری در پارادایم هویت دینی و تقویت بنیان‌های اعتقادی و اخلاقی می‌تواند هویت دینی را در برابر چالش‌های نوظهور مقاوم کرده و زمینه‌ساز زیستی دینی پایدار و معقول باشد.

futures studies of religious identity in iran using the causal layered analysis (cla) approach

this study employs the causal layered analysis (cla) framework to explore possible future trajectories of religious identity in iran, presenting four distinct scenarios. the technology-driven scenario (&digital religion&) envisions the integration of religion with digital technologies, whereby religious practices and rituals increasingly take place in virtual and online spaces. the collapse scenario (&decline of religious identity&) anticipates a marginalization of religion from the public and cultural spheres, reducing it to a private or symbolic phenomenon. the continuity scenario (&sustainable religion&) posits that religion will maintain its role as a central cultural and social force while gradually adapting to societal changes through minor shifts in belief and practice. the guardians of values scenario highlights the proactive role of individuals deeply committed to religious values who engage actively in preserving and disseminating religious norms within society.building on these scenarios, the study offers policy-oriented recommendations in two domains: (1) social measures, including enhanced religious education and improved institutional engagement, and (2) cultural-economic strategies, such as addressing livelihood challenges and fostering supportive cultural environments. the findings suggest that overreliance on collective rituals—absent a strong foundation in religious knowledge, belief, and ethical reasoning—renders religious identity vulnerable to socio-technological disruptions. the research concludes by emphasizing the necessity of rethinking the paradigm of religious identity through the promotion of religious rationality alongside the preservation of ritual practices, in order to ensure a resilient, sustainable, and dynamic religious presence in contemporary iranian society.