جایگاه منابع طبیعی در برنامه‌های توسعه‌ جمهوری اسلامی ایران و بودجه‌های سنواتی (مورد مطالعه: استان کردستان)

هدف این پژوهش ارزیابی جایگاه بخش منابع طبیعی و تغییرات آن در برنامه‌های سوم تا ششم توسعه‌ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران و برنامه های عملیاتی (بودجه) استان کردستان است. برای این منظور، اسناد برنامه‌های توسعه، داده ها و اطلاعات آماری سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی و اداره‌ کل منابع طبیعی استان کردستان با روش‌های اسنادی واکاوی و تحلیل شد. نتایج، بیانگر نبود رویکرد منسجم برنامه‌ریزی و عدم اختصاص فصل مجزا به منابع طبیعی و ادغام آن در فصل‌های کشاورزی، آب و محیط‌زیست است. در برنامه‌ سوم، واگذاری اراضی ملی و مدیریت مراتع، در برنامه‌ چهارم، مدیریت پایدار جنگل‌ها، تثبیت مالکیت عمومی و ممیزی اراضی و در برنامه‌ پنجم و ششم، آبخیزداری جزء موضوع‌های اصلی بود. توسعه‌ باغات در اراضی شیب‌دار ملی و دیم‌های کم‌بازده در همه‌ برنامه‌ها مطرح شده بود. کاهش چشمگیر بودجه‌ بخش‌های مرتع و ترویج و آموزش از ضعف‌های برجسته‌ برنامه‌ها در استان کردستان است. یافته‌ها نشان داد که درصد تخصیص بودجه در برنامه‌ سوم و چهارم بیشتر از برنامه‌ پنجم و ششم (تقریباً 80 درصد در برابر 60 درصد) بود. بر پایه‌ ارزش واقعی بودجه، برنامه‌ چهارم در رتبه‌ نخست و برنامه‌های سوم، ششم و پنجم به‌ترتیب در رتبه‌های بعد قرار گرفتند. طی 21 سال اجرای چهار برنامه‌ توسعه، سهم بخش منابع طبیعی از 1/6 درصد از کل بودجه استان به 0/6 درصد کاهش یافت. یافته‌ها نشان داد که جایگاه منابع طبیعی و سهم آن از بودجه‌های ملی و استانی در طول زمان و در برنامه‌های توسعه، روند کاهشی را طی کرده است.

the significance of natural resources in iran's national development plans and annual budgets (the case of kurdistan province)

this study evaluates the significance and evolution of the natural resources (nr) sector in iran's economic، social، and cultural development plans (3rd to 6th plans) and the operational plans of kurdistan province. development plan documents and data from the management and planning organization and the general directorate of nr of kurdistan province were analyzed using documentary analysis، library research، and content evaluation. the results indicated a lack of an evolutionary planning approach and the absence of a dedicated chapter for the nr sector; instead، it was integrated into the chapters on agriculture، water، and environmental management. the third plan focused on national land allocation and rangeland management، while the fourth plan emphasized sustainable forest management، public land ownership enforcement، and land auditing. the fifth and sixth plans prioritized watershed management. all plans highlighted orchard development on steep public lands and low-yield rainfed lands. a notable weakness of the plans was the neglect of promotion and education programs and a significant reduction in the rangeland budget. the results showed that budget allocation was higher in the third and fourth plans than in the fifth and sixth plans (approximately 80% versus 60%). based on actual budget values، the fourth plan ranked highest، followed by the third، sixth، and fifth plans. over 21 years of implementation، the share of the nr sector in provincial budgets declined from 1.6% to 0.6%. the findings indicate that the status of natural resources and their share of both national and provincial budgets followed a downward trend over time.