ارائه مدل رفتارهای ایثارگرانه رهبران در سازمان؛ رویکرد ساختاری تفسیری

هدف: یکی از مهم‌ترین مباحث مطرح در ادبیات مدیریت و رهبری، مفهوم ایثارگری است و به‌دلیل پیامدهای متعدد و مثبتی که برای آن برشمرده شده است، سازمان‌ها نیاز دارند تا سبک‌های رهبری مبتنی بر فداکاری را توسعه دهند. با وجود مصداق‌ها و مثال‌های متعدد در خصوص ایثارگری مدیران، رهبران و کارکنان و اهمیت این پدیده در کسب‌وکار، سازمان‌های دولتی و سایر محیط‌ها، ایثار به‌عنوان یکی از رفتارهای سازمانی و دلالت‌های رهبری آن، از نظر پژوهشی مغفول مانده است و پژوهش نظام‌مند در این زمینه می‌تواند ابعاد و زوایای بروز رفتارهای ایثارگرانه در سازمان‌ها را برای ما روشن سازد.روش: پژوهش حاضر بر مبنای پارادایم تفسیری و مبتنی بر روش مدل‌سازی ساختاری تفسیری است. این پژوهش از نظر هدف، کاربردی است و برای گردآوری داده‌ها از مصاحبه استفاده شده است. جامعه آماری این پژوهش، مدیران بخش دولتی است و روش نمونه‌گیری، از نوع هدفمند است.یافته‌ها: مدل مفهومی رفتارهای ایثارگرانه در سازمان، مشتمل بر یازده مولفه است که عبارت‌اند از: «خودپندارۀ مثبت»، «تاب‌آوری»، «ابرازگری اجتماعی» و «انگیزۀ خدمت»، «همدلی و هم‌دردی»، «آگاهی و شناخت»، «هدفمندی و آرمان‌گرایی»، «وحدت و هویت جمعی»، «یادگیری و سرایت اجتماعی»، «ارزش‌های جوهری» و «شرایط بحرانی». بر اساس یافته‌ها، دو بُعد آگاهی و شناخت و وحدت جمعی، مولفه‌های مبنایی مدل هستند؛ زیرا بر کلیه مولفه‌های دیگر تاثیرگذارند و از سوی دیگر نیز با یکدیگر رابطه دوطرفه دارند؛ یعنی علاوه‌براینکه در مولفه‌های دیگر مدل عاملی تاثیرگذارند، بر یکدیگر نیز اثرگذارند. همچنین بر اساس مدل مذکور، دو مولفه همدلی و هم‌دردی و یادگیری و سرایت اجتماعی در رتبۀ بعدی قرار گرفته‌اند. این دو مولفه نیز با یکدیگر رابطه متقابل دارند و علاوه‌براین، از مولفۀ شرایط بحرانی که در رتبۀ بعدی قرار دارد، تاثیر می‌پذیرند. در واقع، شرایط بحرانی، علاوه‌براینکه بر مولفه‌های سطح بالاتر خود اثر می‌گذارد، بر مولفه‌های سطح پایین‌تر نیز اثرگذار است و این بیانگر نفوذ چشمگیر این متغیر در مدل است. مولفۀ انگیزۀ خدمت، مولفه‌ای است که در سطح پنجم مدل قرار دارد و همان طور که جهت پیکان‌ها نشان می‌دهد، این مولفه به سه مولفۀ شرایط بحرانی، ارزش‌های جوهری و هدفمندی و آرمان‌گرایی وابسته است؛ بدین معنا که انگیزۀ خدمت به‌عنوان یکی از پیشایندهای بروز رفتارهای ایثارگرانه، از بروز شرایط بحرانی و نیز وجود ارزش‌های جوهری و اهداف و آرمان‌های فرد تاثیر می‌پذیرد. سه مولفه باقی‌مانده در مدل، یعنی خودپندارۀ مثبت، تاب‌آوری و ابرازگری اجتماعی، نسبت به سایر مولفه‌ها کمترین نفوذ و بیشترین وابستگی را دارند که بیانگر اثرپذیری بیشتر آن‌ها از سایر مولفه‌های مدل است. مولفۀ ابرازگری اجتماعی، وابسته‌ترین مولفه در مدل مذکور است؛ به این معنا که تمایل فرد برای ابرازگری اجتماعی، به همۀ مولفه‌های دیگر مدل، به استثنای تاب‌آوری وابسته است؛ زیرا تاب‌آوری فرد، بر ابرازگری اجتماعی وی تاثیری ندارد.نتیجه‌گیری: دو مولفه از مولفه‌های یازده‌گانه شناسایی شده در پژوهش، در ناحیه پیوندی قرار گرفته‌اند که عبارت‌اند از: «همدلی و هم‌دردی»، «آگاهی و شناخت». این مولفه‌ها، غیرایستا و پویا محسوب می‌شوند؛ بدین معنا که هر تغییری در آن‌ها می‌تواند کل سیستم را تحت تاثیر قرار دهد و در نهایت، بازخور سیستم نیز می‌تواند آن‌ها را دوباره تغییر دهد. مولفه‌هایی که در ناحیۀ مستقل ماتریس نفوذ هم‌بستگی قرار گرفته‌اند، شامل پنج مولفه «هدفمندی و آرمان‌گرایی»، «وحدت و هویت جمعی»، «یادگیری و سرایت اجتماعی»، «ارزش‌های جوهری» و «شرایط بحرانی» است که بیانگر قدرت نفوذ و هدایت زیاد این مولفه‌ها در مدل است. همچنین با توجه به ماتریس نفوذ – وابستگی به‌دست‌آمده در پژوهش حاضر، مولفه‌های «خودپندارۀ مثبت»، «تاب‌آوری»، «ابرازگری اجتماعی» و «انگیزۀ خدمت» در ناحیۀ وابستگی قرار گرفته‌اند که گویای میزان وابستگی زیاد این مولفه‌ها به سایر مولفه‌های نمودار است. در واقع می‌توان گفت که برای تحقق مولفه‌های مذکور، مولفه‌های زیادی دخالت دارند و خود این مولفه‌ها، بر سایر مولفه‌های مدل کمترین تاثیر را می‌گذارند. علاوه‌براین، بر اساس ماتریس خوددریافتی به‌دست‌آمده در پژوهش، می‌توان نتیجه گرفت که مولفۀ «ابرازگری اجتماعی» در مدل، کمترین میزان تاثیرگذاری را دارد.

presenting a model of self-sacrificial behaviors of leaders in organizations; interpretive structural modeling (ism) method

objective one of the most significant topics discussed in management and leadership literature is the concept of self-sacrifice. due to its numerous positive implications, organizations need to develop leadership styles based on self-sacrificial behaviors. despite various examples and instances of self-sacrifice exhibited by managers and leaders, research on self-sacrifice and its leadership implications has been neglected. therefore, further research in this area can illuminate the dimensions and aspects of self-sacrificial behaviors in organizations.methodsthis study employs the interpretive structural modeling (ism) method. it is an applied research project that utilizes interviews as the primary data collection method.resultsthe findings of the research indicate that the conceptual model of self-sacrificial behaviors in organizations consists of eleven components: &positive self-concept,& &resilience,& &social representation,& &motivation to serve,& &empathy and compassion,& &awareness and knowledge,& &goal orientation and idealism,& &collective identity,& &social learning and social contagion,& &core values,& and &crisis.& according to the findings, the two dimensions of &awareness and knowledge& and &collective identity& are the foundational components of the model, as they influence all other components and have a two-way relationship with each other. this means that, in addition to being influencing factors for other components, they also impact each other. additionally, based on the model, the components of &empathy and compassion& and &social learning and social contagion& are ranked next. these two components also have a mutual relationship with each other and are further influenced by the &crisis& component, which ranks below them. in fact, the critical condition, in addition to affecting the higher-level components, also impacts the lower-level components, indicating the significant influence of this variable in the model. the &motivation to serve& component is placed at the fifth level of the model. as shown by the direction of the arrows, this component is dependent on the three components of critical conditions, core values, and goal orientation and idealism. this means that the motivation to serve, as one of the antecedents of altruistic behavior, is influenced by the occurrence of critical conditions and the presence of core values, goals, and ideals of the individual. the remaining three components in the model—positive self-concept, resilience, and social representation—have the least influence and the most dependence on other components, indicating that they are more influenced by other components in the model. the &social representation& component is the most dependent in the model, meaning that a person’s desire for social expressiveness is reliant on all other components except resilience, as resilience does not affect social expressiveness.conclusionbased on the results of the study using ism, two components are identified in the linkage region: &empathy and compassion& and &awareness and knowledge.& these components are considered dynamic, meaning that any change in them can impact the entire system. the independent region includes five components: &goal orientation and idealism,& &collective identity,& &social learning and social contagion,& &core values,& and &crisis,& indicating their strong influence and guiding role in the model. additionally, the &social representation& component is placed in the dependence region, signifying its high reliance on other components.