برخی مولفه‌های موثر بر تحول نظام مالکیت فکری: گسترش یا تحدید قلمرو حقوق

نظام حقوق مالکیت فکری نظامی است که برای حمایت از مولفان، هنرمندان، مخترعان و سایر فعالان مرتبط پی‌ریزی شده است اما امروزه این نظام حمایتی، ذی‌نفعان جدیدی را در دستور کار خود قرار داده است و به سوی حمایت از سرمایه‌گذاران فرهنگی و اجتماعی سوق داده می‌شود. از سوی دیگر حذف مرزهای جغرافیای در بهره‌برداری از اموال فکری و افزایش نقض حق به موازات پررنگ شدن جایگاه منافع عمومی با عنایت به نیاز گسترده به آموزش‌های عمومی و تخصصی، تحقیقات علمی و درک رنج‌های انسانی ناشی از بیماری‌های همه‌گیر و ظهور مسئله تغییر اقلیم سبب تغییراتی مانند افزایش استثنائات و محدودیت‌ها یا ظهور حقوقی جدید در نظام حقوق مالکیت فکری شده است. افزون بر اینکه فناوری‌هایی مانند بلاک چین، هوش مصنوعی، زیست‌فناوری و نانو فناوری توانسته موضوعات جدیدی را در حوزه حقوق مالکیت فکری مطرح کند؛ آفرینندگی توسط غیر انسان، ثبت اطلاعات آثار و اموال فکری بر بستر زنجیره بلوکی، اشتراک‌سازی بی‌پایان آثار در سکوهای اینترنتی و افزایش درخواست ثبت اختراع در زیست/ نانو فناوری موجب شده است پرسش‌هایی مانند اینکه آیا هوش مصنوعی می‌تواند به‌عنوان مولف آثار ادبی و هنری شناسایی شود؟ یا با توجه به امکانات ناشی از فناوری‌های جدید آیا حق معنوی همچنان به‌عنوان حق متقن و غیرقابل تغییر نظام حقوقی شناسایی حفظ می‌شود؟ آیا لازم است معیارهای ثبت اختراع با توجه به تغییر اقلیم و نیازهای محیط زیستی با تفسیر جدید روبرو شود؟ در معرض واکاوی پژوهشگران قرار گیرد. نوشتار حاضر با روش تحلیلی توصیفی سرانجام نتیجه‌گیری می‌کند نظام آتی مالکیت فکری با شاخص‌های جدیدی مانند غلبه منافع عمومی، تحدید حمایت، استحاله در رویکرد به حق معنوی و مسئله شناسایی مولفان غیرانسانی سامان‌دهی خواهد شد.

some factors affecting the evolution of the intellectual property system: expanding or limiting the scope of rights

the intellectual property rights system is a system that was established to protect authors، artists، inventors، and other related activists، but today this protection system has put new stakeholders on its agenda and is being pushed towards protecting cultural and social investors. on the other hand، the elimination of geographical boundaries in the exploitation of intellectual property and the increase in the infringement of rights parallel the strengthening of the position of public interests، considering the wide need for general and specialized education، scientific research، and understanding of human suffering caused by epidemic diseases and the emergence of the issue of climate change، causing changes such as the increase of exceptions and limitations or the emergence of new rights in the system of intellectual property rights. in addition to the fact that technologies such as blockchain، artificial intelligence، biotechnology، and nanotechnology have been able to raise new issues in the field of intellectual property rights; creation by non-humans، registration of works and intellectual property information on the platform of blockchain، endless sharing of works on internet platforms and the increase of patent applications in bio/nanotechnology have caused questions such as whether artificial intelligence can be recognized as the author of literary and artistic works? or considering the possibilities of new technologies، will the intellectual right still be preserved as a valid and unchangeable right of the identification legal system? is it necessary to face a new interpretation of the patent criteria given climate change and environmental needs? be exposed to the analysis of researchers. the present paper، with a descriptive-analytical method، finally concludes that the future system of intellectual property will be organized with new indicators such as the dominance of public interests، limitation of protection، transformation in the approach to moral rights، and the issue of identifying non-human authors. are parallel indicators.