فقر، تخریب محیط‌زیست و زیست‌پذیری: ارزیابی استان‌های ایران با استفاده از تحلیل مولفه‌های اصلی

ارتباط میان فقر و محیط‌زیست دارای ابعاد چندگانه و پیچیده‌ای است که مطالعه آن به‌ویژه در سطح منطقه‌ای اهمیت فراوان دارد. این پژوهش به ارزیابی و رتبه‌بندی 30 استان ایران از منظر رابطۀ میان فقر و تخریب محیط‌زیست پرداخته است. برای این منظور، با استفاده از تحلیل مولفه‌های اصلی (pca)، شاخصی ترکیبی متشکل از شدت مصرف انرژی، انتشار دی‌اکسید کربن (co₂)، شاخص تنش آبی و درصد مساحت بیابانی برای سال 1400 ایجاد گردید. دو مولفه نخستِ استخراج‌شده حدود 71 درصد از واریانس داده‌ها را توضیح داده‌اند. نتایج نشان می‌دهند که میان فقر و تخریب محیط‌زیست رابطۀ منفی و معناداری برقرار است .(r = -0.61) در این راستا، استان‌های برخوردارتر مانند تهران، اصفهان و خوزستان بیشترین میزان تخریب محیط‌زیستی را دارند و در مقابل، استان‌های فقیرتر از شدت کمتری از تخریب برخوردار هستند. یافته‌های پژوهش بیانگر آن است که بهبود وضعیت اقتصادی استان‌ها در ایران غالباً با کاهش زیست‌پذیری و تخریب بیشتر محیط‌زیست همراه بوده است. لذا توصیه می‌شود سیاست‌گذاران در تدوین راهبردهای کاهش فقر، تقویت زیست‌پذیری از طریق مدیریت پایدار منابع آب و کنترل بیابان‌زایی را مورد توجه ویژه قرار دهند.

poverty, environmental degradation, and livability: ranking of iranian provinces using principal component analysis

the relationship between poverty and the environment is multi-dimensional and complex, necessitating a detailed analysis, particularly at the regional level. this study evaluates and ranksiran’s 30 provinces based on the poverty-environment nexus. using principal component analysis (pca), a composite index comprmiising energy consumption intensity, co₂ emissions, water stress index, and desertified land area was developed for the year 2021. the first two principal components explained approximately 71% of the total variance. results indicate a significant negative correlation between poverty and environmental degradation (r = -0.61). in this context, wealthier provinces such as tehran, isfahan, and khuzestan experience the highest environmental degradation, whereas poorerprovinces encounter relatively less environmental pressure. the findings suggest that improved economic conditions in iranian provinces have often been accompanied by reduced livability and heightened environmental degradation. therefore, policymakers are advised to prioritize enhancing livability by integrating sustainable water resource management and desertification control into poverty alleviation strategies.