ساماندهی فضایی محرمیت در معماری مسکونی قاجاری سنندج: تحلیل تاثیرات فرهنگ کردی و الگوهای بازآفرینی معاصر

محرمیت فضایی-فرهنگی به‌عنوان نظامی یکپارچه در معماری مسکونی ایرانی، در خانه‌های قاجاری سنندج (اواخر قرن 12 تا اوایل قرن 14 ه.ش) تحت تاثیر مولفه‌های فرهنگ کردی شکل گرفته است. این پژوهش با رویکرد ترکیبی شامل مطالعات میدانی سیستماتیک، تحلیل نقشه‌های معماری با ابزارهایی مانند نقشه‌های تحلیلی، و مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با 10 خبره (5 معمار مرمت‌گر، 3 استاد دانشگاه در حوزه معماری بومی، و 2 پژوهشگر فرهنگ کردی) به بررسی پنج بنای شاخص (عمارت خسروآباد، خانه آصف وزیری، خانه وکیل‌الملک، عمارت مشیر دیوان، و خانه ملا لطف‌الله شیخ‌الاسلام) پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که حیاط مرکزی دوپوشه، سلسله‌مراتب فضایی از عمومی به خصوصی، و تمهیدات کنترل دید (ایوان‌های عمیق و پنجره‌های مشبک) محرمیت را در سطوح خانوادگی، جنسیتی، و مهمان‌پذیری تامین می‌کنند، به‌طوری که 78% فضاهای خصوصی از دید مستقیم خارجی محافظت شده‌اند. نوآوری پژوهش، ارائه «مدل سلسله‌مراتبی محرمیت» در سه مقیاس شهری، ساختمانی، و جزئیات معماری است که با استفاده از حیاط‌های کوچک و مصالح بومی در طراحی مسکن معاصر و بازآفرینی شهری سنندج و دیگر مناطق بومی کاربرد دارد. محدودیت‌ها شامل نبود اسناد معتبر از کاربری تاریخی برخی فضاها و نیاز به مطالعات تطبیقی با دیگر شهرهای کردنشین است.

spatial organization of privacy in qajar residential architecture of sanandaj: analyzing the influence of kurdish culture and contemporary regeneration patterns

spatial-cultural privacy, as an integrated system in iranian residential architecture, has been shaped by the distinctive components of kurdish culture in the qajar-era houses of sanandaj (late 18th to early 20th century ce). this study employs a mixed-method approach, encompassing systematic field studies, architectural plan analysis using tools such as spatial syntax, and semi-structured interviews with 10 experts (5 restoration architects, 3 university professors specializing in vernacular architecture, and 2 kurdish culture researchers) to examine five prominent buildings: khosrowabad mansion, asef vaziri house, vakil-al-molk house, moshir divan mansion, and mulla lotfollah sheikh-al-islam house. findings reveal that spatial systems, including (a) dual-layered central courtyards with seasonal functionality, (b) hierarchical spatial progression from public to private zones, and (c) visual control mechanisms (deep verandas and latticed windows), systematically ensure privacy at familial, gendered, and hospitality levels, with 78% of private spaces shielded from direct external views. the study's innovation lies in proposing a hierarchical privacy model applicable at urban, building, and architectural detail scales, which can be implemented using small courtyards and local materials in contemporary housing design and urban regeneration projects in sanandaj and other vernacular contexts. limitations include the lack of reliable historical documentation on the usage of certain private spaces and the need for comparative studies with other kurdish-inhabited cities.