مبادی حکمرانی دینی؛ اسلام و «رابطه فرد و جامعه» در کلام سیاسی آیت‌الله جوادی آملی

آیت‌الله عبدالله جوادی آملی آثار گوناگون و بسیاری در حوزه‌های مختلف علوم ‌دینی، ازجمله در حوزه‌های کلام سیاسی، نوشته است که او را به چهره‌ای شاخص در این عرصه تبدیل کرده است. پژوهش پیش رو با بهره‌گیری از روش هرمنوتیک قصد‌گرای اسکینر، به واکاوی نسبت فرد و جامعه با اسلام می‌پردازد. براین‌اساس پرسش اصلی آن است که در نگرش آیت‌الله جوادی آملی، نوع رابطه فرد و جامعه چگونه تعریف می‌شود؟ فرضیه پژوهش بر این مبنا استوار است که باتوجه‌به زمینه‌های ذهنی و عینی و نیز هنجارهای رایج در این حوزه، می‌توان ایشان را باورمند به اصالت توامان فرد و جامعه دانست؛ با این توضیح که این باور در قالب نوعی اصالت فرهنگ نمود می‌یابد. استدلال‌های وی، گاه در ردّ اصالت جامعه و گاه در تایید مشروط و رقیق آن ارائه شده‌اند. برخی از یافته‌های پژووهش عبارتند از: تاثیر متقابل فرد و جامعه بر یکدیگر؛ وجود عینی جامعه بر مبنای نفی ماده و صورت ارسطویی؛ دشواری اثبات وجود جامعه بر اساس لزوم وحدت صورت نوعی؛ حقیقی یا اعتباری دانستن جامعه، امری تعبّدی نیست تا ظواهر الفاظ در آن حجت باشد؛ پیوند ارواح جامعه در وجود عقلی؛ ترسیم وجود جامعه براساس وحدت‌ اطلاقی فیض؛ تفاوت وجود جامعه از منظر هستی‌شناسی و جامعه‌شناسی؛ تفکیک قلمرو فلسفه و جامعه‌شناسی؛ امامت و ولایت عامل تحقق عینی جامعه. البته وی در برخی آثار خود نیز از اصالت فرد سخن گفته است، اما نه از دیدگاه طبیعت انسان، بلکه از حیث حقیقت او؛ یعنی روح‌ملکوتی آدمی. از نگاه ایشان، مقتضای اصالت فرد در مکتب‌های مادی، استئثار، خودکامگی، انحصارطلبی و سلطه‌گری است، اما در مکتب وحی، اصالت فرد به ایثار، عدل، احسان و رفع ستم منتهی می‌شود.

foundations of religious governance: islam and the individual–society relationship in the political thought of ayatollah javadi amoli

ayatollah abdullah javadi amoli has authored numerous works across various fields of islamic sciences، including political theology، which has established him as a prominent figure in this domain. the present study، utilizing skinner's intentionalist hermeneutic method، examines the relationship between the individual and society in islam. accordingly، the main research question is: how is the nature of the relationship between the individual and society defined in the perspective of ayatollah javadi amoli. the hypothesis of this study is based on the assumption that، given the conceptual and empirical contexts as well as the prevailing norms in this field، ayatollah javadi amoli may be regarded as affirming the dual primacy of both the individual and society—a primacy ultimately expressed through a form of cultural foundationalism. his arguments are sometimes presented in rejection of the primacy of society، and at other times in a conditional and attenuated affirmation of it. some of the findings of the research are as follows: the reciprocal influence of the individual and society on one another; the objective existence of society based on the negation of aristotelian matter and form; the difficulty of proving the existence of society on the basis of the necessity of typal unity; the question of whether society is real (haqiqi) or conventional (i'tibari) is not a devotional matter (ta'abbudi) for which the apparent meaning of words can serve as proof; the interconnection of the souls of society within intellectual existence; the delineation of society's existence on the basis of the all-encompassing effusion (fayd itlaqi); the distinction between the existence of society from ontological and sociological perspectives; the differentiation of the domains of philosophy and sociology and the role of imamate and wilayah as the factors that bring about the concrete realization of society. of course، in some of his works he also speaks of the primacy of the individual، but not from the perspective of human nature; rather، from the standpoint of the human being's true reality—namely، the spiritual and heavenly dimension of the human soul. in his view، the consequence of individual primacy in materialist schools is self-interest، despotism، exclusivism، and domination، whereas in the school of revelation، the primacy of the individual leads to altruism، justice، benevolence، and the removal of oppression.