طراحی الگوی نیمه‌ متمرکز حکمرانیِ نظام سلامت در ایران

نظام سلامت در ایران به‌عنوان یکی از ارکان اساسی حکمرانی عمومی، با چالش‌هایی همچون توزیع نامتوازن منابع، تمرکزگرایی، نابرابری در دسترسی به خدمات و نبود شفافیت در مدل‌های کسب‌وکار مواجه است. این پژوهش با هدف ارائۀ الگویی بهینه برای حکمرانی نظام سلامت، سه مدل حکمرانی متمرکز، غیرمتمرکز و نیمه‌متمرکز را بررسی و مقایسه می‌کند. با استفاده از رویکرد کیفی- کمی، داده‌ها در بخش کیفی از طریق مصاحبه با کارشناسان و در بخش کمی، با استفاده از پرسشنامه‌های استاندارد استخراج شد. برای تجزیه‌وتحلیل داده‌ها، از روش تحلیل چندمعیارۀ تاپسیس استفاده شد تا گزینه‌های مختلف حکمرانی نظام سلامت ارزیابی و رتبه‌بندی شوند. بر این اساس، سه مدل حکمرانی براساس 30 معیار کمی و کیفی سنجیده شد. برخی از مهم‌ترین معیارها شامل عدالت فضایی، کیفیت خدمات سلامت، میزان دسترسی به خدمات، فاصلۀ جغرافیایی، موفقیت طرح پزشک خانواده و نقش طب سنتی و مکمل بود. برای هر معیار، ایدئال‌های مثبت و منفی تعیین و فاصلۀ هر مدل از این ایدئال‌ها محاسبه شد. نتایج نشان داد که مدل نیمه‌متمرکز با مقدار نزدیکی نسبی (0.6859= ci)، مطلوب‌ترین گزینه برای حکمرانی نظام سلامت ایران محسوب می‌شود. این مدل، با ترکیب سیاستگذاری متمرکز و اجرای غیرمتمرکز، توازن مناسبی میان نیازهای محلی و استانداردهای ملی ایجاد می‌کند و از مزایای تمرکز و تمرکززدایی به‌طور همزمان بهره‌مند است. همچنین این الگو با برقراری تعادل میان تمرکز در سطح ملی و تفویض اختیار به مناطق، نیازهای خاص هر منطقه را پوشش می‌دهد و با حفظ استانداردهای کشوری، به بهبود کیفیت و کارآمدی خدمات کمک می‌کند.

designing a semi-centralized model of health governance in iran

iran's healthcare system، as a fundamental pillar of public governance، faces several challenges، including imbalances in resource distribution، centralization، disparities in service access، and a lack of transparency in business models. this study aims to propose an optimal governance model for the healthcare system by comparing three governance models: centralized، decentralized، and semi-decentralized. a mixed-methods approach was employed in this study. qualitative data were collected through expert interviews، while quantitative data were obtained using standardized questionnaires. to analyze the data، the technique for order of preference by similarity to ideal solution (topsis) was applied to evaluate and rank different healthcare governance models. accordingly، the three governance models were assessed based on 30 quantitative and qualitative criteria. some of the most significant criteria included spatial justice، quality of healthcare services، accessibility، geographical distance، the effectiveness of the family physician program، and the role of traditional and alternative medicine. for each criterion، positive and negative ideals were defined، and the distance of each model from these ideals was calculated. the findings indicate that the semi-decentralized model، with a relative proximity scores of (ci = 0.6859)، is the most optimal option for healthcare governance in iran. this model establishes a balance between centralized policymaking and decentralized implementation، effectively aligning local needs with national standards while simultaneously leveraging the advantages of both centralization and decentralization. moreover، by harmonizing national-level governance with delegated regional authority، this model addresses region-specific requirements while maintaining national standards، thereby contributing to the enhancement of healthcare quality and efficiency.