دانش بومی و مدیریت پایدار منابع آب در مناطق کویری، الگویی برای امیدآفرینی و تاب‌آوری اجتماعی در تولید محصولات کشاورزی

در عصر کنونی، گنجینه دانش مدرن صنعتی بشر اگرچه ابزارهای قدرتمندی برای شناخت و مهار طبیعت در اختیار انسان قرار داده است، اما در تحقق توسعه پایدار و استفاده بهینه از منابع طبیعی چندان موفق نبوده است. در مقابل، دانش بومی با نگرش کل‌نگر و همساز با محیط زیست، می‌تواند مکملی کارآمد برای دانش رسمی باشد و مسیر پایداری را هموار کند. دانش بومی به عنوان میراث فرهنگی و زیست‌محیطی ملت‌ها، حاصل قرن‌ها تجربه زیسته در تعامل مستقیم با طبیعت است. در ایران کمبود آب به مهم‌ترین چالش توسعه کشاورزی و زیست‌پذیری بدل شده است. پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش دانش بومی در مدیریت منابع آب و تولید محصولات صیفی‌جات، در مزرعه سنبک واقع در بین تپه‌های ماسه‌ای آران و بیدگل انجام گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهد کشاورزان محلی با بهره‌گیری از شیوه‌های سنتی حفر گودال‌های کم‌عمق، استفاده از ویژگی‌های هیدرولوژیکی تپه‌های ماسه‌ای و تلفیق آن با آبیاری محدود، توانسته‌اند منابع آب زیرزمینی را حفظ کرده و به تولید اقتصادی محصولات صیفی مانند هندوانه و خربزه بپردازند. این روش‌ها ضمن کاهش تبخیر، موجب افزایش بهره‌وری آب، حفظ خاک و ایجاد اشتغال پایدار در جامعه محلی شده است. همچنین بررسی ها نشان داد که دانش بومی، در کنار فناوری نوین، می‌تواند به‌عنوان الگویی کارآمد برای پایداری زیست‌محیطی، امیدآفرینی اقتصادی و تاب‌آوری اجتماعی در مناطق کویری مورد استفاده قرار گیرد و بهره برداران پس از شناخت منابع آب در واحه‌ها ، چگونه مبادرت به تولید محصولات صیفی از جمله هندوانه و خربزه در این مناطق می‌نمایند، و بر چه اساسی آن‌ها از دیرباز به آن اعتقاد داشته و درصد توسعه آن می‌باشند و از این طریق موجب افزایش بنیه اقتصادی خود شده و از طرف دیگر به حفاظت از منابع طبیعی و بهره وری بهینه از آن می‌گردند.