چالش های حقوقی و نهادی در مدیریت رودخانه های زرجوب و گوهر رود با رویکرد تاب آوری زیست محیطی

بحران آب و مدیریت منابع آبی از مهم‌ترین چالش‌های قرن بیست‌ویکم است که اثرات مستقیم بر اکوسیستم‌های آبی دارد. رودخانه‌های شهری همچون زرجوب و گوهررود در شهر رشت، به دلیل موقعیت جغرافیایی و نقش تاریخی خود، زمانی شریان‌های حیاتی شهر محسوب می‌شدند؛ اما توسعه‌های شتاب‌زده، ورود پساب صنعتی و شهری، و تجاوز به بستر طبیعی آن‌ها موجب تخریب شدید کیفیت زیست‌محیطی و کاهش تاب‌آوری شهری شده است. در چنین شرایطی، چالش اصلی نه صرفاً فنی، بلکه در عرصه حقوقی و نهادی نهفته است؛ جایی که قوانین پراکنده، تعارض نهادی، و ضعف در اجرا و نظارت، مدیریت پایدار رودخانه‌ها را با مانع روبه‌رو ساخته است. این پژوهش با هدف شناسایی و تحلیل چالش‌های حقوقی و نهادی مدیریت رودخانه‌های زرجوب و گوهررود، بررسی اثر این چالش‌ها بر تاب‌آوری اکولوژیکی و اجتماعی، ارزیابی نقش مشارکت عمومی، مقایسه تجربه‌های بومی و جهانی، و در نهایت ارائه یک مدل مفهومی تاب‌آور، انجام شده است. نوآوری تحقیق در ترکیب رویکرد حقوقی–نهادی با مفهوم تاب‌آوری زیست‌محیطی، بهره‌گیری از روش ترکیبی کیفی–کمی (مصاحبه و تحلیل دیمتل)، و توجه به حکمرانی مشارکتی در مقیاس محلی است. روش تحقیق، کاربردی–توسعه‌ای و ترکیبی است. داده‌ها از طریق مطالعات کتابخانه‌ای، مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با 15 کارشناس و تکمیل پرسش‌نامه‌های تخصصی گردآوری و با استفاده از نرم‌افزار maxqda و روش دیمتل تحلیل شدند. یافته‌ها نشان داد که هفت مولفه اصلی شامل اقتصاد، محیط‌زیست، زیرساخت، امکانات رفاهی، حمایت نهادی، امنیت و مشارکت عمومی در تاب‌آوری رودخانه نقش دارند؛ به‌طوری‌که اقتصاد اثرگذارترین و محیط‌زیست اثرپذیرترین مولفه شناسایی شد.بر اساس نتایج، راهکارهای کلیدی در سه محور اصلی ارائه گردید: اصلاح و شفاف‌سازی قوانین و نهادسازی، تقویت مشارکت اجتماعی و اقتصادی به‌ویژه از طریق توسعه گردشگری پایدار، و حفاظت و بازسازی اکولوژیکی رودخانه‌ها. نتیجه‌گیری پژوهش تاکید دارد که بدون اصلاحات نهادی و حقوقی، حتی پروژه‌های کالبدی نیز پایدار نخواهند بود؛ اما با ایجاد چارچوب‌های مشارکتی و یکپارچه می‌توان رودخانه‌های زرجوب و گوهررود را به محور تاب‌آوری و توسعه پایدار شهری بدل ساخت.