بررسی ملاک جهاد در عصر پیامبر؛ فتح سرزمین کفار یا مقابله با عداوت

این پژوهش به بازخوانی ملاک مشروعیت «جهاد ابتدایی» در عصر پیامبر اکرم(ص) می‌پردازد و تلاش دارد آن را از برداشت‌های فقهی متاخر تفکیک کند. پرسش اصلی این است که آیا آغاز جهاد در صدر اسلام بر اساس «فتح سرزمین کفار» بوده یا بر مبنای مقابله با عداوت، نقض عهد و تهدید اجتماعی. روش تحقیق توصیفی تحلیلی و بر مبنای منابع قرآنی، روایی، سیره نبوی و متون فقهی اولیه است. یافته‌ها نشان می‌دهد که جنگ‌های پیامبر(ص) عمدتاً در پاسخ به تهدید، توطئه و نقض پیمان رخ داده و شواهدی بر سیاست صریحِ توسعه ارضی وجود ندارد. نامه‌های پیامبر نیز بیشتر رسالت هدایتی و صلح‌جویانه داشته‌اند. در مقابل، فقه پسینی تحت تاثیر شرایط سیاسی حقوقی خلافت‌ها، جهاد ابتدایی را به ملاک «کفر» نظام‌مند ساخت. نتیجه آن‌که جهاد ابتدایی به معنای حمله برای گسترش جغرافیا در سیره نبوی مستند روشنی ندارد و باید میان واقعیت تاریخی صدر اسلام و سازه‌های فقهی بعدی تفکیک قائل شد.