وحدت بر مبنای نفی هویت انحصارگرایانه؛ بازاندیشی در منشا اعتقادیِ تقریب مذاهب

برای چندین دهه تلاش در جهتِ ارائه‌‌ی راه‌حلی برای تقریب مذاهب اسلامی و به تعبیری وحدت میان مسلمانان، معطوف به تاکید بر مشترکات عقیدتی و یا احیاناً اخلاقی بوده است؛ راه‌حل‌هایی که در مقام عمل راه به جایی نبرده‌اند. مشکل بر سر آن است که ارائه‌ی راه‌حل بر مبنای علت‌سنجی صحیح صورت نگرفته است و متفکران با نوعی تامل نظری محض تنها بر پایه‌ی اهمیت و جایگاهِ منطقیِ اعتقادات دینی به طرح این موضوع پرداخته‌اند که حالا که چنین مشترکات بنیادینی وجود دارد چه جای نزاع و انشقاق است اما این اصل در روان‌شناسی اجتماعی را در نظر نگرفته‌اند که بر خلاف آن‌چه ادعا می‌شود، هر چه‌قدر باوری پایه‌ای‌تر باشد نقش آن در وحدت‌بخشی ضعیف‌تر می‌شود و چنین نیست که باور به توحید و نبوت و معاد در کلیت آن بتواند سهم قابل‌توجهی در تقریب اصحاب مذاهب مختلف داشته باشد. در مقابل، باورها هر چه‌قدر جزئی‌تر می‌شوند و به سطوح نه‌چندان جدی و تعیین‌کننده از منظر اصولِ عقایدِ هر دینی می‌رسند در مقام عمل برای مومنان اهمیت بیش‌تری می‌یابند و حساسیت بیش‌تری می‌آفرینند. در نتیجه، برای ارائه‌ی راه‌حلی موثر در راستای تقریب میان مذاهب اتفاقاً باید به سراغ باورهایی رفت که شاید در منظومه‌ی عقاید دینی در رتبه‌ی‌ بالاتری قرار نگیرند اما هویت یک مومن را برمی‌سازند. بنابراین، برای آن‌که موانعِ بر سر راه وحدت برداشته شوند باید به سراغ کم‌رنگ‌تر‌ کردن عناصر هویت‌بخش برویم. روشن است که صرف باور به چنان عناصری ضرورتاً مانعی بر سر راه وحدت نیست بلکه آن‌چیزی که نهایتاً به چنین نتیجه‌ای می‌انجامد رویکرد انحصارگرایانه به آن باورهاست. بنابراین، هویتِ دینیْ فی‌نفسه تا زمانی‌که با باور به حقانیت و نجاتِ انحصاریِ یک مذهب همراه نشود تعارضی با وحدت اسلامی نخواهد داشت. از این رو، زمینه‌سازی برای وحدت میان اصحاب مذاهب گوناگون مستلزم عطف نظر از اشتراکات کلی و غالباً کم‌فایده به سمت باورهای نه‌چندان بنیادینِ هویت‌بخش و جدا‌کردنِ عناصر انحصارگرایانه از آن‌هاست. در این صورت، حتی عناصر هویت‌بخشِ متفاوت (و نه متعارض) می‌توانند دست‌مایه‌ی وحدت باشند و ضرورتی هم ندارد که در پی کشف اشتراکات و به‌رخ‌کشیدنِ آن‌ها باشیم.