تحلیل گفتمان هویت ملی–اسلامی در بیانات مقام معظم رهبری (1399تا 1403) با رویکرد روایت‌شناسی بوم‌شناختی فرهنگی مورتون

هویت ملی–اسلامی به‌عنوان یکی از مولفه‌های بنیادین جمهوری اسلامی ایران، در بیانات مقام معظم رهبری جایگاهی محوری دارد. این پژوهش با هدف واکاوی گفتمان هویت ملی–اسلامی در بیانات پنج ساله ایشان طی سال‌های 1399 تا 1403 و با بهره‌گیری از رویکرد «روایت‌شناسی بوم‌شناختی فرهنگی» مورتون انجام شده است. چارچوب نظری مبتنی بر سه مولفه «زیست‌بوم روایی»، «کنشگر بوم‌مند» و «بازخورد بوم‌شناختی» بوده و محتوای استخراج شده از سایت رسمی مقام معظم رهبری، شامل 12 متن سخنرانی ایشان مرتبط با موضوع این جستار است. یافته‌ها نشان می‌دهد که گفتمان هویت ملی–اسلامی طی این پنج سال از مرحله «احیای زیست‌بوم فرهنگی» در سال‌های 1399–1400، به مرحله «تعمیق شبکه گونه‌های بومی» در سال 1401، و سپس به «بازخورد دفاعی و مقاوم‌سازی» در سال 1402 گذر کرده و نهایتاً در سال 1403 به «بازخوانی انتقادی گذشته» رسیده است. در این فرایند، عناصر کلیدی همچون مادران، معلمان، شهدا، رسانه ملی، ورزش قهرمانی و واکاوی تاریخ معاصر به‌عنوان کنشگران بوم‌مند نقش ایفا کرده و حافظه فرهنگی را تقویت کرده‌اند. انسجام روایی در عین تنوع موضوعات، پیوند بین‌نسلی عناصر هویت و کارکرد حافظه تاریخی به‌عنوان سپر زیست بوم، از مهم‌ترین الگوها به شمار می رود. از اینرو در پرتو مدل مورتون، اینگونه آشکار می شود که مفاهیم مرتبط با هویت در بیانات مقام معظم رهبری، نه‌تنها به بازتولید هویت ملی–اسلامی پرداخته، بلکه با تثبیت و مقاوم‌سازی آن، راهبردی فرایندی و تطبیقی را مجسم می‌کند که در برابر تهدیدات یا تغییرات پیرامونی، راه حلهایی را ارائه می دهد. این یافته‌ها می‌تواند به توسعه چارچوب‌های تحلیلی بومی در مطالعات هویت و گفتمان سیاسی کمک کند.