تحلیل نقش کتاب‌های درسی علوم تجربی (با تاکید بر مفاهیم شیمی محیط‌زیست) دوره اول متوسطه در ارتقای سواد زیست‌ محیطی: تمرکز بر تعادل مولفه‌های دانش، نگرش و مهارت

بحران‌های زیست‌محیطی مانند آلودگی و گرمایش زمین که ریشه در واکنش‌های شیمیایی نامناسب دارند، اغلب از تصور جدایی انسان از طبیعت نشات می‌گیرند. دیدگاه اسلامی انسان را امانت‌دار الهی می‌داند و بر سواد زیست‌محیطی مبتنی بر تعادل دانش، نگرش و مهارت تاکید دارد. کتاب‌های درسی علوم تجربی دوره اول متوسطه نقش کلیدی در این تربیت ایفا می‌کنند؛ با این حال تمرکز نامتناسب بر «دانش» (78%) و غفلت از «نگرش» و «مهارت» درک عمیق پدیده‌ها و مبانی شیمیایی آن‌ها را تضعیف می‌کند. این پژوهش با روش مرور نظام‌مند و سنتز روایتی به این پرسش می‌پردازد که کتاب‌های درسی متوسطه اول چه نقش‌هایی باید ایفا کنند تا سواد زیست‌محیطی به‌طور متوازن ارتقا یابد. جستجو در sid، springer و google scholar با واژگان مرتبط انجام شد؛ 42 مقاله بازیابی و پس از اعمال معیارهای ورود/خروج (بازه‌های فارسی 1397–1403 و انگلیسی 2023–2025 و ارتباط موضوعی مستقیم)، 17 مقاله برای تحلیل انتخاب شدند. تحلیلِ یافته‌ها با توجه به پیوند مفاهیم با اصول پایه شیمی محیط‌زیست نشان می‌دهد کتاب‌ها باید چهار نقش کلیدی ایفا کنند: ایجاد توازن میان دانش، نگرش و مهارت از طریق فعالیت‌های عملی و آزمایشگاهی، سازماندهی محتوا با رویکردهای stse و اکتشافی، پوشش موضوعات مغفول مانند آلودگی صوتی و رشد جمعیت، و پشتیبانی از رویکردهای ترکیبی برای تبدیل نگرش به رفتار پایدار. این اقدامات سواد زیست‌محیطی را ارتقا داده و با آموزه‌های اسلامی همخوانی دارد و زمینه‌ساز تربیت شهروندان مسئول است. بومی‌سازی محتوا، فعالیت‌های میدانی، آموزش معلمان و همکاری بین‌المللی منجر به اجرای چارچوب اصلاحی خواهد شد.

the role of science textbooks in promoting environmental literacy (with emphasis on environmental chemistry concepts) in the first cycle of secondary school: focus on balancing knowledge, attitude, and skill components

environmental crises such as pollution and global warming, which stem frominappropriate chemical reactions, often originate from the perception of humanseparation from nature. the islamic perspective views humans as divine trustees andemphasizes environmental literacy based on a balance of knowledge, attitude, and skills.science textbooks for the first level of secondary education play a key role in thisupbringing; however, the disproportionate focus on 'knowledge' (78%) and the neglectof 'attitude' and 'skills' undermine a deep understanding of phenomena and theirchemical foundations. this research, using a systematic review and narrative synthesis,addresses the question of what roles first-level secondary textbooks should play topromote environmental literacy in a balanced manner. a search was conducted in sid,springer, and google scholar using related keywords; 42 articles were retrieved, andafter applying inclusion/exclusion criteria (persian range 1397-1403 [2018-2024] andenglish range 2023-2025, and direct thematic relevance), 17 articles were selected foranalysis. analysis of the findings, considering the connection of concepts with basicprinciples of environmental chemistry, indicates that textbooks must play four key roles:balancing knowledge, attitude, and skills through practical and laboratory activities,organizing content with stse and exploratory approaches, covering neglected topicssuch as noise pollution and population growth, and supporting integrated approaches toconvert attitude into sustainable behavior. these measures enhance environmentalliteracy, align with islamic teachings, and pave the way for nurturing responsiblecitizens. content localization, field activities, teacher training, and internationalcollaboration will lead to the implementation of the reform framework.